Rok 1915 – poprawiony rok 1914

---

Na początku tego rozdziału przypominamy, że cytowane tu Wykłady Pisma Świętego w języku polskim ukazały się po raz pierwszy w roku 1919, a więc w pięć lat po oczekiwanym roku 1914. Były one z tego powodu zmienione już w stosunku do treści oryginalnych z lat 1889-1904. Dlatego w tym rozdziale omawiamy głównie teksty angielskie i to pierwotne, porównując je z kolejnymi edycjami angielskimi i polskimi.

Gdy minął rok 1914 i nie wypełniło się żadne oczekiwanie Towarzystwa Strażnica, organizacja ta nie tak szybko dołączyła do tej daty kwestię „pokolenia” („Nie przeminie to pokolenie, aż się to wszystko stanie” Mt 24:34). To nowe ujęcie pojawiło się dopiero w roku 1926, gdy zawiodły kolejne lata 1915-1922 i rok 1925.

Raymond Franz (1922-2010), były członek Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy (1971-1980), tak wspomina wprowadzenie nauki o „pokoleniu roku 1914”:

„Około 70 lat temu, w piśmie The Golden Age (Złoty Wiek) z 20 października 1926 roku, połączono słowa Jezusa o »tym pokoleniu« z rokiem 1914 (to samo uczyniono w dalszych numerach Strażnicy). Około dwudziestu pięciu lat później w Strażnicy angielskiej z 1 czerwca 1951 roku stwierdzono: »Stąd nasze pokolenie jest tym pokoleniem, które zobaczy początek i koniec tego wszystkiego, włącznie z Armagedonem«.” (Kryzys sumienia R. Franz, 2006 s. 309-310).

W początkowych latach, poprzedzających rok 1914, nie powinno być jakiejś alternatywnej daty, gdyby nie spełniła ona oczekiwań. Po prostu, jak uważał C. T. Russell, każda zmiana w chronologii, nawet o jeden rok, by burzyła całe jego wyliczenia. Prezes Towarzystwa Strażnica choć odniósł się w poniższych słowach do czego innego, to jednak jego stwierdzenia ukazują zapatrywania tej organizacji na omawiane kwestie:

„Gdybyśmy dodali jeden rok (...) Każdy łatwo pojmie, że taka zmiana popsułaby od razu całą zgodność tej równoległości. Gdybyśmy natomiast ujęli jeden rok w Chronologicznych obliczeniach, to zamieszanie byłoby tak samo wielkie...” (Nadszedł Czas 1919, 1923 [ang. 1889, 1927] s. 272).

„Nie ma potrzeby zmieniać wyliczeń, nawet nie powinniśmy tego robić, ponieważ to nie są nasze daty, lecz Boże” (ang. Strażnica 15.07 1894 s. 1677 [reprint]).

„Harmonia proroczych okresów stanowi jeden z najmocniejszych dowodów poprawności naszej chronologii. Zazębiają się one jak tryby doskonałej maszyny (…) zmiana chronologii choćby o jeden rok zniszczyłaby całą harmonię” (ang. Strażnica 15.08 1904 s. 3415 [reprint]).

„Do autora Brzasku Millenium [Wykładów Pisma Świętego] i wydawcy Zion’s Watch Tower:

Szanowny Panie, ponieważ zmienił pan poglądy na temat Czasów Pogan, to proszę mi pozwolić zasugerować możliwość jeszcze innego błędu. Liczy pan siedemdziesiąt lat niewoli babilońskiej począwszy od obalenia Sedekiasza, ostatniego króla Judy. Proszę jednak zauważyć, że »Chronologia Biskupa Ushera«, cytowana w przypisach naszego powszechnego przekładu Biblii i bazująca na »Kanonie Ptolemeusza«, rozpoczyna okres siedemdziesięciu lat dziewiętnaście lat wcześniej, a mianowicie w pierwszym roku Nabuchodonozora, gdy do niewoli dostał się Daniel i inni wybitni Żydzi, a na ich kraj została nałożona danina. Tak więc, jeśli ów powszechny sposób liczenia byłby poprawny, oznaczałoby to, że »czasy pogan« rozpoczynałyby się dziewiętnaście lat później, niż pan obliczył, a mianowicie w roku 587 p.n.e. a nie w 606 p.n.e.. To zaś z kolei oznaczałoby, że kończyłyby się także o 19 lat później, niż pan obliczył, w październiku 1933 roku, zamiast w październiku 1914. Co pan na to powie? Czy ma pan na tyle pokory, by uznać, że rzuciłem na tę sprawę pewne nowe światło, a że pan i wszyscy czytelnicy Brzasku [Wykładów Pisma Świętego] »całkowicie się myliliście«, chodząc w ciemnościach? (...) Przesunięcie o dziewiętnaście lat, jak sugeruje to powyżej ów brat, czy choćby zmiana o jeden rok, wpłynęłyby na wszystkie proroctwa czasowe z III tomu Brzasku [Wykładów Pisma Świętego]. Okresy 1260, 1290, 1335 oraz 2300 dni z Proroctwa Daniela zostałyby wykolejone, utraciłyby piękny związek wynikający z równoległości dyspensacji” (ang. Strażnica 01.10 1904 s. 3436, 3438).

„[Pytanie z roku 1914] Tak rzecz się ma z chronologią i tak się na nią zapatruję. Nie widzę wcale gdzie mogłaby być wada, gdzie i na co miałbym wskazać, że jest nieakuratne. Nie mogę się wcale dopatrzyć takiego miejsca. Wszystko przedstawia mi się dziś tak samo, jak 30 lat temu.

Ależ Bracie Russell, mamy już 1914 rok i czy te rzeczy, które się brat spodziewał wypełniły się w tym czasie?

Prawda że nie. Nie wszystkie się wypełniły.

Co brat uważa, że jest tego powód?

Może być, że spodziewałem się więcej, aniżeli należało się spodziewać. W każdym razie nie widzę, ażeby przez to chronologia miała być nieakuratną, lub że nasze oczekiwania były niewłaściwe” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 69).

„Przypominamy wam znowu, że słabe punkty chronologii zostały uzupełnione różnymi proroctwami, które się z nimi zazębiają w tak znaczący sposób, że wiara w Chronologię staje się prawie wiedzą, iż jest ona poprawna. Zmiana jednego roku zakłóciłaby harmonię pięknych paraleli...” (ang. Strażnica 01.10 1907 s. 4067 [reprint]; te same słowa patrz ang. Strażnica 15.12 1913 s. 5368 [reprint]).

Ten ostatni fragment cytujemy za książką Kryzys sumienia (2006, s. 222), Raymonda Franza, która zawiera też fotokopię angielskiej strony powyższej publikacji.

Później przypomniano nawet słowa C. T. Russella:

„Wiele lat temu Pastor Russell rozważał gruntownie to wszystko i oświadczył w artykule, który niedługo przedrukujemy, że zmiana o jeden rok zburzyłaby cały system chronologiczny” (Strażnica 01.08 1922 s. 236 [ang. 15.06 1922 s. 187]).

Przed rokiem 1914 pojawiały się nawet pytania związane z czasem o jeden rok późniejszym, tzn. dotyczące roku 1915. Prezes Towarzystwa Strażnica jeszcze w roku 1909 odrzucał rok 1915, który miałby ewentualnie zastąpić rok 1914. Oto relacje z tym związane:

„Pytanie (1909). – Jeżeli »Czasy Pogan« zaczęły się w październiku roku 606 przed Chrystusem, czy one skończą się w październiku 1915, zamiast w 1914 roku?

Odpowiedź. – Nie myślimy. Jeżeli brat czy siostra, kto podał to pytanie, przepatrzył chronologię, to przekonałby się, że te Czasy skończą się w październiku, 1914 roku. Trzeba pamiętać, że lata chronologiczne liczą się wstecz do roku 606, zaś do roku 1914 naprzód od R. P.” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 54);

„Pytanie (1909). – (...) Zniesienie władzy Sedekijasza zaznacza Czasy Pogan i jeżeli to miało miejsce w lipcu, czy zatem Czas Pogan nie powinien się kończyć w lipcu? Czy byłby zatem lipiec 1914, czy lipiec 1915?

Odpowiedź. – Ja nie wiem; nie zastanawiałem się szczegółowo nad tym i nad różnicą która czyni parę miesięcy, lepiej wziąć datę wcześniejszą i być pewnym” (jw. s. 54).

Owszem, C. T. Russell już dużo wcześniej w swych publikacjach czasem wymieniał rok 1915, ale skupiał się bardziej na roku 1914. Popatrzmy na przykład na poniższe słowa z roku 1889:

Their rising again from A. D. 1878 to A. D. 1915 (the closing of Gentile Times), under the favor of the King whom they rejected... – (The Time Is at Hand 1889 s. 232; słowa te po polsku oddano następująco: „Podnoszenie się Izraela od R. P. 1878 aż do R. P. 1915 (koniec Czasów Pogan), dokonywane pod wpływem łaski tego Króla...” – Nadszedł Czas 1919 s. 259).

Co ciekawe, w innym miejscu, w tej samej książce, C. T. Russell pisał o roku 1914 (patrz Nadszedł Czas 1919 s. 82 [1889 ang. s. 79]).

Jednak już w roku 1910 C. T. Russell zaczął brać bardziej stanowczo pod uwagę rok 1915.

„Pytanie (1910). (...) Czy rok 1915 jest akuratnym czasem na rozpoczęcie tego błogosławieństwa, czy też na rozpoczęcie ucisku jaki ma je poprzedzić to jest inna sprawa. Ja wierzę, iż październik 1914, jest tym czasem kiedy możemy spodziewać się ucisku, ponieważ zdaje mi się na ile jestem w stanie wyrozumieć Pisma, że wtedy zakończą się Czasy Pogan i z tego powodu spodziewać się możemy ucisku, o którym mówi Pismo Święte – ucisk jakiego nie było odkąd narody zaczęły być; który zachwyci i zburzy wszelkie rządy i instytucje, i przygotuje ludzkość na przyjęcie chwalebnego panowania Chrystusa i Jego Kościoła, w celu błogosławienia i podniesienia wszystkich rodzajów ziemi” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 404).

Natomiast w roku 1913 C. T. Russell zaczął jakby tracić pewność co do tych problemów i tak odpowiedział pytany o tę samą kwestię:

„Co do roku 1914, mamy pewne powody do wierzenia, że będzie to bardzo ważny rok. Nigdy nie wykazywaliśmy ani nie twierdziliśmy, że nasz pogląd na tę sprawę jest nieomylny. Nie wiem stanowczo czy Czasy Pogan zakończą się w październiku 1914 roku. Podajemy to tylko jako naszą opinię i przedkładamy na to wskazówki z Pisma świętego. Ktoś może w to wierzyć albo nie wierzyć. To jest nasza myśl, a jeśli jest zgodna z prawdą, w takim razie w tym czasie albo wkrótce po tym przyjdzie na świat czas wielkiego ucisku” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 709).

Powoli więc zaczęło się robić miejsce dla roku 1915, o którym C. T. Russell mówił w swych odpowiedziach na pytania z roku 1914:

„Królestwo Chrystusowe się zbliża, a nawet jest w drzwiach, i nie mogę w to wątpić, mniejsza czy to wypełni się w roku 1914, 1915, lub w innym roku, mimo to, jest ono już bardzo blisko” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 69-70);

„Odpowiadamy, że dla pogan jest również naznaczone siedem czasów i ten ich okres rozpoczął się w tym samym czasie, to jest w roku 606 przed Chrystusem; a siedem czasów są tak samo długie, to jest 2520 lat, licząc od tego czasu przychodzimy do końca roku 1914 a początku 1915. Czego mamy spodziewać się wtedy? Mamy się spodziewać, że w tym czasie to jest przy końcu roku 1914 termin władzy jaki Pan Bóg udzielił poganom, czyli Czasy Pogan się skończą” (jw. s. 63);

„Ja się spodziewam, że rok 1915 będzie [to] rok bardzo trudny” (jw. s. 77).

C. T. Russell przedstawiał też swoje scenariusze, jak będzie wyglądało rugowanie pogańskich królów z ich stanowisk, przyrównywane do usuwania ludzi z domów przez komorników:

„Bez względu kiedy nastąpi uderzenie posągu, czy nastąpi ono w roku 1915, lub później, Bóg wie, lecz na ile posiadamy w tych rzeczach wiadomości, to około tego czasu posąg zostanie uderzony w jego nogi gliniane. Dlaczego w 1915 a nie w 1914? Dlatego, że te pogańskie rządy wyobrażone przez posąg, to jest Babilonia, Medo-Persja, Grecja i Rzym były u władzy, aby zajmowały swe miejsca przez czas dla nich przeznaczony, to jest między czasem odjęcia korony od króla Sedekijasza, a czasem ustanowienia królestwa Chrystusowego. Cały ten czas był im dozwolony i dany jako dzierżawa, lub kontrakt, na podobieństwo wynajmowania mieszkania lub domu. Jeżeli czyjś kontrakt kończy się w październiku, 1914 roku, to jest czas, aby opróżnić zajmowany dom. Przypuśćmy, że ktoś zapomniał, że jego termin się skończył w październiku 1914 roku i w dalszym ciągu by budował, poprawiał i sądził, jakoby miał w tym miejscu pozostać na zawsze; lecz ponieważ jego termin się skończył, więc czego może się spodziewać? Zapewne, że może się spodziewać zawiadomienia, że ma się wynieść. Przypuśćmy, że nie wyniósłby się? Zostanie wyrzucony” (jw. s. 75-76);

„[Wypowiedź z 1914 r.] Odpowiadamy, że dla pogan jest również naznaczone siedem czasów i ten ich okres rozpoczął się w tym samym czasie, to jest w roku 606 przed Chrystusem; a siedem czasów są tak samo długie, to jest 2,520 lat, licząc od tego czasu przychodzimy do końca roku 1914 a początku 1915. Czego mamy się spodziewać wtedy? Mamy się spodziewać że w tym czasie, to jest przy końcu roku 1914 termin władzy jaki Pan Bóg udzielił poganom, czyli Czasy Pogan się skończą. Co to ma znaczyć? Przypuśćmy, że ktoś mieszka w wynajętym domu i skończył się mu termin. Właściciel domu daje mu znać o wyjściu kontraktu i zawiadamia, iż ma się wyprowadzić. Domyślam się, że poganom dane będzie zawiadomienie, że ich władza się skończyła. Co jednak będzie to dla nich znaczyć, to nie jesteśmy dosyć uświadomieni by to wiedzieć. Jeżeli lokator nie zastosuje się do danego zawiadomienia, i nie ustąpi z domu według umówionego warunku, jeżeli tego nie uczyni spokojnie i po cichu, to bardzo możliwe, że przyjdzie urzędnik i mocą prawa wyrzuci go na ulicę. Lecz nie myślę ażeby poganie wiedzieli coś o tym zawiadomieniu, że mają się wynosić i wcale nie myślą ustąpić. Król Angielski [w ed. 2015 są tu słowa: Król Edward] wcale nie myśli powiedzieć: »Oto Panie składam moją koronę, proszę przyjmij ją i Ty rozpocznij Swoje królowanie«. [w ed. z 2015 r. na s. 84 są tu słowa: Car Rosji, jego kuzyn, też tak myśli] Inni wielcy królowie świata również nie myślą, ani wiedzą o Chrystusie i Jego Królestwie. Oni wcale nie oceniają rzeczywistości w tej sprawie. Wcale ich o to nie winimy, lecz możemy zauważyć, że nie są oni wcale przygotowani do tego by ustąpić. Lecz spodziewamy się, że otrzymają o tym zawiadomienie tylko, że nie są do tego przygotowani. Co myślicie, iż to ma znaczyć? Ja myślę, że już przyszedł na to czas. Jak się to stanie? Na to potrzeba więcej znajomości, niż ja posiadam. Mógłby ktoś powiedzieć, że to miałoby znaczyć, że Bóg użyje za narzędzie jakich dobrych ludzi by ich usunąć. Niekoniecznie mój bracie. Urzędnik, który ma usunąć lokatora z zajmowanego mieszkania nie potrzebuje być wcale dobrym człowiekiem. Może być ordynarnym i grubiańskim aby to uczynić. Pan Bóg niekiedy używa gniewu ludzkiego i gniewu szatana aby Go chwalił; niekiedy może użyć inne środki władzy. Możliwe że Bóg użyje anarchii do usunięcia tych królestw. Nie do mnie należy o tym mówić. Ja nie wiem, a jedynie to wiem, że my wszyscy mamy polecone, by naśladować pokoju ze wszystkimi ludźmi. My nie jesteśmy tymi co mają ich usunąć. Przeto możemy spokojnie siedzieć, wcale się nie trwożyć, ale możemy powiedzieć: Gdy przyjdzie czas naznaczony od Boga; czas pogan się skończy i On ich usunie z tych stanowisk, bez względu jak mocnymi zdają się być, a królestwo dane będzie ludowi świętemu Najwyższego Boga. Królestwo i wielkość Królestwa pod wszystkim niebem, jak to prorok Daniel opisuje, ujmą święci Najwyższego na wieki wieczne. To znaczy dość długi czas. Nie myślimy, ażeby poganom był dany drugi kontrakt. Wierzymy że ta władza była im dana tylko do czasu, ponieważ naznaczony czas na ustanowienie Królestwa Bożego jeszcze nie nadszedł” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 63-64; por. Co powiedział Pastor Russell 2015 [ang. 1917] s. 84-85).

„Myśmy się nie ofiarowali tylko do końca Czasów Pogan ani do końca roku 1914 lub 1915, lecz ofiarowaliśmy się, jeżeli to ofiarowanie było właściwe i przyjęte, aż do śmierci” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 68).

Identycznego zwrotu (jak ostatni cytowany) C. T. Russell użył na łamach Strażnicy już 1 grudnia 1912 roku i prawdopodobnie już wtedy był przekonany co do roku 1915 (patrz Dzieje Świadków Jehowy w czasach nowożytnych. Stany Zjednoczone Ameryki. Na podstawie Rocznika Świadków Jehowy na rok 1975 s. 26).

W tej samej Strażnicy z 1 grudnia 1912 roku (s. 5142 [reprint]) prezes Towarzystwa Strażnica użył też następującego sformułowania, które cytujemy za jedną z książek Świadków Jehowy:

„Lenno panującej władzy narodów może dobiec końca w październiku roku 1914, lub w październiku roku 1915. A okres największej walki i anarchii, »jakiego nie było, odkąd zaistniał naród«, może być ostatecznym końcem czasów narodów, albo też początkiem mesjanicznego Królestwa. Lecz znowu przypominamy wszystkim naszym czytelnikom, że nic nie prorokowaliśmy o czasach narodów, kończących się w porze utrapienia, ani o wspaniałej epoce, która nastąpi rychło po tej katastrofie. Wskazaliśmy tylko, co mówi Pismo Święte, wypowiadając nasze zdanie o nadchodzących rzeczach i pozostawiając to naszym czytelnikom, aby każdy sam rozstrzygnął i orzekł /co one znaczą/” (Nowożytna historia Świadków Jehowy ok. 1955 t. 1, s. 47; por. ang. Strażnica 01.03 1955 s. 142).

We wspomnianej Strażnicy z roku 1912 przeprowadzono też dowodzenie wskazujące na rok 1915, obok wyliczenia roku 1914:

„Bez względu na to, jaki sposób obierzemy w obliczaniu tej sprawy, różnica między wynikami wynosi jeden rok. Siedemdziesiąt lat niewoli żydowskiej skończyło się w październiku 536 roku przed Chr., a jeśli było 536 i 1/4 lat przed Chr., to zakończenie cyklu 2520 lat Czasów Pogan wymagałoby 1913 i 3/4 lat w okresie po Chr., lub do października 1914 roku. Lecz jeśli użyto by innego sposobu liczenia, to wtedy byłoby tylko 535 i 1/4 lat z okresu przed Chr., a pozostałe 2520 lat sięgałoby w okresie po Chr. 1914 i 3/4 lat, inaczej do października 1915 roku” (ang. Strażnica 01.12 1912 s. 5141 [reprint] – Whichever of these ways we undertake to calculate the matter the difference between the results is one year. The seventy years of Jewish captivity ended October, 536 B.C., and if there were 536-1/4 years B.C., then to complete the 2,520 years' cycle of the Times of the Gentiles would require 1913-3/4 years of A. D., or to October, 1914. But if the other way of reckoning were used, then there were but 535-1/4 years of the period B.C., and the remainder of the 2,520 years would reach to A. D., 1914-3/4 years, otherwise October, 1915).

Jeszcze wcześniej, bo w latach 1910-1911, też już wskazywano na rok 1915 i to w połączeniu z końcem „czasów pogan”:

„Nie ma wątpliwości, że proroctwo to zostanie w pełni zgodne z innymi proroctwami dotyczącymi zakończenia czasów pogan i inauguracji Tysiącletniego Królestwa w roku 1915” (ang. Strażnica 01.05 1910 s. 4611 [reprint] – There is no doubt that this prophecy will be found in full accord with the other prophecies respecting the close of the Gentile Times and the inauguration of the Millennial Kingdom, due in the year 1915).

„Następnym wydarzeniem po zakończeniu się »siedmiu czasów« (2520 lat, do roku 1915 po Chr.) będzie ustanowienie Królestwa Mesjasza i uznanie go przez dzieci Izraela, po czym nastąpi błogosławienie wszystkich narodów ziemi” (ang. Strażnica 01.08 1911 s. 4867 [reprint]).

W roku 1914, jeszcze przed rozpoczęciem wojny, C. T. Russell już mniej pewnie wypowiadał się na temat roku 1915:

„Widzieliśmy, że przy końcu 40 lat żniw Izraela naród Izraelski został rozprószony przypuszczalnie w sześć czy w siedem miesięcy po skończeniu się ich żniw – cokolwiek więcej niż sześć miesięcy. Zatem trzymając się tej paraleli (jeżeli to jest paralelą, lecz nie jestem tego pewny że ono jest), lecz jeżeli jest to miałoby znaczyć, że należałoby się spodziewać czasu wielkiego ucisku jaki ma przyjść na świat w sześć miesięcy po Październiku 1914 roku. Teraz, jeżeli doczekamy przyszłego roku, i będziemy mieli inną konwencję to zobaczymy jak to będzie, wówczas będziemy może mądrzejszymi” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 67).

Z czasem C. T. Russell zaczął nawet ‘powątpiewać’ w nastanie Armagedonu w roku 1915 i we wrześniu 1914 roku tak oto wyraził się o swoich oczekiwaniach związanych z wiosną roku 1915:

„Choć możebną jest rzeczą, że Armagiedon pocznie się z wiosną, to jednak jest czysto spekulacją kuszenie się powiedzieć na pewno kiedy. My jednakże widzimy, że istnieją porównania między końcem Wieku Żydowskiego, a końcem Wieku Ewangelii. Te porównania zdają się wykazywać rok tuż przed nami – szczególnie pierwsze miesiące tegoż” (Strażnica Nr 4, 1915 s. 4; [ang. 01.09 1914 s. 5527, reprint]).

W związku z tym, że nie nastąpiły w roku 1914 w świecie takie zmiany, jakich oczekiwano, przepracowano wtedy w Towarzystwie Strażnica chronologię. W tamtym roku wydano właśnie książkę pt. Stworzenie czyli historja biblijna w obrazach (1914), która wprowadziła już rok 1915 i stał się on datą ‘zapasową’. Przedstawiamy w tabeli porównanie starej i nowej chronologii.

Rok 1914

Rok 1915

„Świadectwo Pisma Św., odnośnie tego, że »Czasy Pogan« stanowią peryod 2520 lat, od roku 606 P. Ch. do R. P. 1914 włącznie, jest jasne i mocne” (Nadszedł Czas 1919 [ang. 1889] s. 82).

„Termin posiadania władzy miał trwać »siedem kroć« siedem symbolicznych lat, których każdy dzień (czas księżycowy) wyobrażał rok. Tym sposobem »siedem kroć« znaczyłoby siedem razy po 360, czyli 2520 lat. Ten okres przypada na rok 1915. Innemi słowy, wkrótce termin władzy panowania nad ziemią się skończy. Wtedy nastąpi czas panowania Chrystusowego” (Stworzenie czyli historja biblijna w obrazach 1914 s. 50).

Nawet, gdy rok 1915 minął, w styczniu 1916 roku uczono:

„Jordan, reprezentuje koniec Czasów Pogan w 1915 roku. Ponieważ Jordan był ostatnim miejscem, do którego Eliasz był posłany, więc rok 1915 jest ostatnim etapem, do którego Kościół jest kierowany” (ang. Strażnica 01.01 1916 s. 5824 [reprint]).

Później rok 1915 w pewien sposób odrzucono. Od lutego 1916 roku nie wspomina się już o tej dacie, ale o roku 1914:

„Czy Czasy Pogan skończyły się około 1 października 1914 roku? Tak się zdaje, jakoby skończyły się. Wielkie państwa zostały strasznie potrząśnięte i widać, jak zaczynają się kruszyć i w dalszym ciągu to kruszenie postępuje, aż dojdą one do zupełnego zniszczenia” (ang. Strażnica 01.02 1916 s. 5845 [reprint]);

„Nie widzimy przeto przyczyny dlaczego mielibyśmy wątpić, że Czasy Pogan skończyły się w październiku 1914 roku i że w następnych kilku latach nastąpi zupełny upadek ich władzy a zostanie ustanowione Królestwo Boże przez Mesjasza” (ang. Strażnica 01.09 1916 s. 5950 [reprint]).

W roku 1917 datę „1915” przypisano nawet szatanowi, a więc odrzucono ją jakby definitywnie:

„Nie ulega wątpliwości, że Szatan wierzył, iż Królestwo Tysiąclecia miało nastąpić w roku 1915” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 151; por. edycja ang. 1917 s. 128).

Jednak na przykład z poniżej cytowanego podręcznika (edycja ang. z 1916 r.) usunięto częściowo rok 1914 i zastąpiono go rokiem 1915. Oto przykłady takich operacji:

„Wobec tego mocnego świadectwa Biblijnego, względem Czasów Pogan, uważamy za dobrze ustaloną prawdę fakt, że ostateczny koniec królestw tego świata, i ustanowienie Królestwa Bożego, rozpoczyna się około R. P. 1915” (Nadszedł Czas 1919 s. 104).

„»Czasy Pogan« udowadniają, że obecne rządy muszą być obalone z końcem R. P. 1915, a równoległość powyższa wykazuje, że okres ten dokładnie odpowiada R. P. 70, w którym to roku nastąpił kompletny upadek państwa Żydowskiego” (jw. s. 271).

Dla unaocznienia zmian przedstawiamy pewne fragmenty w tabeli. Obok wcześniejszych tekstów, które zawierały jeszcze rok 1914, zamieszczamy późniejsze z rokiem 1915 lub z innymi dodanymi albo zmienionymi słówkami. Teksty te zmieniono w latach 1908-1910.

The Time Is at Hand 1889, 1902, 1907	The Time Is at Hand 1911, 1915, 1923, 1927	Nadszedł Czas 1919, 1920
The full establishment of the Kingdom of God, will be accomplished the end of A. D. 1914 (s. 99).	The full establishment of the Kingdom of God, will be accomplished near the end of A. D. 1915 (s. 99).	„(...) ustanowienie Królestwa Bożego, rozpoczyna się około R. P. 1915” (s. 104).
”(...) battle of the great day of God Almighty” (Rev. 16:14), which will end in A. D. 1914 with the complete overthrow of earth’s present rulership, is already commenced (s. 101).	”(...) battle of the great day of God Almighty” (Rev. 16:14), which will end in A. D. 1915 with the complete overthrow of earth’s present rulership, is already commenced (s. 101).	„(...) »walka wielkiego dnia Boga Wszechmogącego« (Obj. 16:14), która zakończy się R. P. 1915, kompletnie obali wszystkie dzisiejsze systemy” (s. 106).
But not until the great day of trouble is about closing not until the Gentile kingdoms are ground to powder and utterly removed, no place being found for them (A. D. 1914, as shown in the preceding chapter) – not until great Babylon is utterly overthrown and her influence over the world broken – will the great mass of mankind come to realize the true state of the case (s. 140-141).	But not until the great day of trouble is about closing not until the Gentile kingdoms are ground to powder and utterly removed, no place being found for them (A. D. 1915, as shown in the preceding chapter) – not until great Babylon is utterly overthrown and her influence over the world broken – will the great mass of mankind come to realize the true state of the case (s. 140-141).	„Ale nie prędzej masy ludzkie pojmą właściwy stan rzeczy, aż dopóki wielki dzień Ucisku nie dobiegnie do końca, dopóki pogańskie królestwa nie będą zmiażdżone na proch i tak usunięte, że miejsca dla nich nie będzie (wkrótce po R. P. 1915, jak to wykazane jest w poprzednim rozdziale) – nie prędzej, aż wielki Babylon będzie doszczętnie obalony a jego wpływy nad światem złamane” (s. 154).
That the Lord must be present, and set up his Kingdom, and exercise his great power so as to dash the nations to pieces as a potter’s vessel, before A. D. 1914, is then clearly fixed; for it is "in the days of these kings” – before their overthrow – i. e., before A. D. 1914 – that the God of heaven shall set up his Kingdom (s. 170).	That the Lord must be present, and set up his Kingdom, and exercise his great power so as to dash the nations to pieces as a potter’s vessel, is then clearly fixed; for it is “in the days of these kings” – before their overthrow – i. e., before A. D. 1914 – that the God of heaven shall set up his Kingdom (s. 170).	„Stwierdzono już jasno, że Pan musi być obecny i sam założy Swoje Królestwo oraz będzie sprawować swą wielką moc, aby rozbić narody w kawałki, tak jak naczynie gliniane. Albowiem ma to być »za dni tych królów« – przed ich obaleniem – to znaczy po roku Pańskim 1914 – kiedy Bóg z nieba założy Swoje Królestwo” (s. 188-189).
Both of these ripenings (Rev. 14:1-4, 18-20) will be completed in a period of forty years, ending with the year A. D. 1914 (s. 171).	Both of these ripenings (Rev. 14:1-4, 18-20) will be completed in a period of forty years, ending with the year A. D. 1915 (s. 171).	„(...) jedno i drugie dojrzenie (Obj. 14:1-4, 18-20) dokonane będą w okresie czterdziestu lat, kończąc się Rokiem Pańskim 1915” (s. 189-190).
(...) the present governments must all be overturned before the close of A. D. 1914 (s. 242). Por. poniżej ed. 1907 (s. 242).	(...) the present governments must all be overturned about the close of A. D. 1915 (s. 242). Por. ed. 1911 – about the close of A. D. 1914 (s. 242).	„(...) obecne rządy muszą być obalone z końcem R. P. 1915” (s. 271).
W edycjach 1889, 1902 nie ma słów, które dodano w późniejszych latach (patrz obok).	Tekst z edycji 1907-1927: Remember that the forty years' Jewish harvest ended October, A. D. 69, and was followed by the complete overthrow of that nation; and that likewise the forty years of the Gospel age harvest will end October, 1914, and that likewise the overthrow of “Christendom,” so-called, must be expected to immediately follow. “In one hour” judgment shall come upon her. – Rev. 18:10, 17, 19 (s. 245).	„Pamiętajcie, że czterdziesto letnie żniwo Żydowskie skończyło się w październiku R. P. 69 i że nastąpiło potem kompletne obalenie tego narodu. Podobnie czterdzieści lat żniwa Wieku Ewangielii skończyło się w październiku, 1914 roku i że tak samo należy się wkrótce spodziewać obalenia tak zwanego »Chrześciaństwa«. »I w jedną godzinę przyszedł sąd twój« – Obj. 18:10, 17, 19” (s. 274-275).

Przypadek dotyczący angielskiej strony 242 jest szczególny, bo tekst cytowanej książki zmieniano kilka razy, jak widzieliśmy powyżej.

Oto główne słowa po polsku z interesującego nas fragmentu: „»Czasy Pogan« udowadniają, że obecne rządy muszą być obalone...”. Kolejny fragment tego zdania był zmieniany i korygowany.

Przed końcem roku 1914

The "Gentile Times " prove that the present governments must all be overturned before the close of A. D. 1914; and the Parallelism above shows that this period corresponds exactly with the year A. D 70, which witnessed the completion of the downfall of the Jewish polity (The Time Is at Hand 1889, 1902 s. 242).

Przy końcu roku 1914

The "Gentile Times " prove that the present governments must all be overturned at the close of A. D. 1914; and the Parallelism above shows that this period corresponds exactly with the year A. D 70, which witnessed the completion of the downfall of the Jewish polity (The Time Is at Hand 1907 s. 242).

Około końca roku 1914

The “Gentile Times” prove that the present governments must all be overturned about the close of A. D. 1914; and the parallelism above shows that this period corresponds exactly with the year A. D. 70, which witnessed the completion of the downfall of the Jewish polity (The Time Is at Hand 1908, 1911 s. 242).

Około końca roku 1915

The “Gentile Times” prove that the present governments must all be overturned about the close of A. D. 1915; and the parallelism above shows that this period corresponds exactly with the year A. D. 70, which witnessed the completion of the downfall of the Jewish polity (The Time Is at Hand 1915, 1923, 1927 s. 242).

Z końcem roku 1915

„»Czasy Pogan« udowadniają, że obecne rządy muszą być obalone z końcem R. P. 1915, a równoległość powyższa wykazuje, że okres ten dokładnie odpowiada R. P. 70, w którym to roku nastąpił kompletny upadek państwa Żydowskiego” (Nadszedł Czas 1919, 1923 s. 271).

Kolejne zmiany w Wykładach Pisma Świętego, związane z ‘końcem’, wprowadzono w roku 1915, co ogłoszono w jednej z publikacji (patrz ang. Strażnica 01.03 1915 s. 5649, reprint). Trzeba jednak pamiętać, że nie o wszystkich wprowadzanych zmianach informowano w Strażnicy.

The Time Is at Hand 1889, 1902, 1907, 1911	The Time Is at Hand 1915, 1923, 1927	Nadszedł Czas 1919, 1923
In this chapter we present the Bible evidence proving that the full end of the times of the Gentiles, i. e., the full end of their lease of dominion, will be reached in A. D. 1914; and that that date will be the farthest limit of the rule of imperfect men (s. 76-77).	In this chapter we present the Bible evidence proving that the full end of the times of the Gentiles, i. e., the full end of their lease of dominion, will be reached in A. D. 1914; and that that date will see the disintegration of the rule of imperfect men (s. 76-77).	„W wykładzie tym przedstawiamy dowody Biblijne wykazujące, że koniec Czasów Pogan, t. j., kres panowania, nastąpi R. P. 1914; i że około tego czasu upadną niedoskonałe rządy dzisiejsze” (s. 80).
(...) at that date the Kingdom of God (...) will obtain full, universal control, and it will then be ‘set up’, or firmly established, in the earth, on the ruins of present institutions (s. 77).	(...) at that date the Kingdom of God (...) will begin to assume control, and it will then shortly be ‘set up’, or firmly established, in the earth, on the ruins of present institutions (s. 77).	„(...) w owym czasie Królestwo Boże (...) pocznie nabierać władzy a wkrótce potem zostanie ustanowione na ruinach obecnych systemów” (s. 80).
(...) some time before the end of A. D. 1914 the last member of the divinely recognized Church of Christ (...) will be glorified with the Head (s. 77).	(...) some time before the end of the overthrow the last member of the divinely recognized Church of Christ (...) will be glorified with the Head (s. 77).	„(...) na jakiś czas przed końcem owego dzieła niszczenia dzisiejszych systemów, ostatnie członki Kościoła Chrystusowego (...) zostaną uwielbione z Jezusem, ich Głową” (s. 81).
(...) their “reign” of righteousness over the world can date only from A. D. 1914 (s. 81).	(...) their “reign” of righteousness over the world could not precede from A. D. 1915 (s. 81).	„(...) ich »panowanie« sprawiedliwości nad światem nie rozpocznie się przed R. P. 1915” (s. 84-85).
(...) the “Times of the Gentiles” (...) will run fully out with the year A. D. 1914, and at that time they will all be overturned and Christ’s Kingdom fully established (s. 170).	(...) the “Times of the Gentiles” (...) will run fully out with the year A. D. 1914, and at that time they will be overturned* and Christ’s Kingdom fully established. * How long it will require to accomplish this overturning we are not informed, but have reason to believe the period will be “short”. (s. 170).	„»Czasy Pogan« skończą się w roku Pańskim 1914, czyli że od tego czasu będą niszczone a w miejsce ich zostanie ustanowione w całej pełni Królestwo Chrystusowe” (s. 188).
The Jew will not be received back into full favor until A. D. 1914 (s. 221).	The Jew will not be received back into full favor until after 1915 (s. 221).	„Żydzi będą przywróceni zupełnie do dawnych przywilejów aż dopiero po roku 1915” (s. 245).
History thus marks the beginning and ending of their fall, while prophecy marks both ends of their rising – 1878 and 1914 – showing an exact parallel of thirty-seven years (s. 221-222).	History thus marks the beginning and ending of their fall, while prophecy marks both ends of their rising – 1878 and 1915 – showing an exact parallel of thirty-seven years (s. 221-222).	„W ten sposób historya zaznacza początek i koniec ich upadku, zaś proroctwo zaznacza oba końce ich podniesienia się – 1878 i 1915 – wykazując dokładną równoległość trzydziestu siedmiu lat” (s. 246).
(...) and for thirty-seven years (from A. D. 1878 to A. D. 1914) the Gospel age is ending, and woes are preparing and coming upon so-called Christendom, except the faithful remnant, while the restitution work for Israel and all people is preparing (s. 222).	(...) and for thirty-seven years (from A. D. 1878 to A. D. 1915) the Gospel age is ending, and woes are preparing and coming upon so-called Christendom, except the faithful remnant, while the restitution work for Israel and all people is preparing (s. 222).	„Zaś przez trzydzieści siedm lat (od R. P. 1878 do R. P. 1915) kończy się Wiek Ewangelii, a na tak zwane Chrześciaństwo przygotowują się nieszczęścia i groźby, z wyjątkiem resztek wiernych wyznawców, podczas gdy przygotowuje się praca restytucyi dla Izraela i dla wszystkich ludzi (s. 246).
The Nominal System Spewed Out, A. D. 1878 Rev. 3:16 37 Years in Falling, to A. D. 1914 (...) Entire Destruction of Nominal Christendom, Accomplished in 37 years After being Cast Off – or 40 years From the Beginning of the Harvest – A. D. 1914 (s. 246-247).	The Nominal System Spewed Out, A. D. 1878 Rev. 3:16 37 Years in Falling, to A. D. 1915 (...) Entire Destruction of Nominal Christendom, Accomplished in 37 years After being Cast Off – or 40 years From the Beginning of the Harvest – A. D. 1915 (s. 246-247).	„Nominalny system odrzucony R. P. 1878. Obj. 3:16. 37 lat upadku chrześcijaństwa od R. P. 1915. (...) Zupełne odrzucenie nominalnego chrześciaństwa po 40 latach żniw, które trwały od 1878 do 1914 roku” (s. 276-277).

Wcześniej wydana polska broszura (1908 r.), zawierająca powyższe słowa z polskiego wydania książki pt. Nadszedł Czas (s. 276-277), wymieniała dwa razy rok 1914:

„Nominalny system »wyrzucony z ust« R. P. 1878. Obj. 3:16.
37 lat upadania chrześcijaństwa do R. P. 1914. (...)
Zupełne zniszczenie nominalnego chrześcijaństwa w 37 lat po jego odrzuceniu, czyli w 40 lat od początku żniw. – R. P. 1914” (Świtanie dnia sądnego 1908 s. 61-62).

Oczywiście zmiany wykładni później szły dalej (czasem inaczej w tekście polskim i angielskim), co ukazują kolejne porównanie angielskich i polskich tekstów Towarzystwa Strażnica.

The Time Is at Hand 1907	Nadszedł Czas 1919, 1920	Nadszedł Czas 1923
”(...) battle of the great day of God Almighty” (Rev. 16:14), which will end in A. D. 1914 with the complete overthrow of earth’s present rulership, is already commenced (s. 101). Por. ed. 1911, 1915 s. 101 – which will end in A. D. 1915...	„(...) »walka wielkiego dnia Boga Wszechmogącego« (Obj. 16:14), która zakończy się R. P. 1915, kompletnie obali wszystkie dzisiejsze systemy” (s. 106).	„(...) »walka wielkiego dnia Boga Wszechmogącego« (Obj. 16:14), która zakończy się po R. P. 1915, kompletnie obali wszystkie dzisiejsze systemy” (s. 106).

The Time Is at Hand 1891, 1927	Nadszedł Czas 1919, 1923
True, it is expecting great things to claim, as we do, that within the coming twenty-six years all present governments will be overthrown and dissolved; but we are living in a special and peculiar time, the ‘Day of Jehovah’, in which matters culminate quickly (s. 98).	„Prawdą jest, że spodziewamy się wielkich rzeczy w stosunkowo bardzo krótkim czasie, lecz należy pamiętać, że żyjemy w Dniu Jehowy, podczas którego ustrój dzisiejszy prędko zostanie przemieniony” (s. 104).
(...) would grasp the civil power of earth which God had given over to the Gentiles, and which cannot pass fully into the hands of the true Church until the close of the Times of the Gentiles, A. D. 1914 (s. 278).	„(...) uchwyci cywilną władzę ziemską, którą był Bóg dał Poganom, a którą prawdziwy Kościół nie będzie mógł posiąść prędzej aż się skończą Czasy Pogan t. j. po R. P. 1914” (s. 312).
The final extinction of this counterfeit hierarchy, near the close of the “Day of wrath” and judgment already begun-which will close, as shown by the “Times of the Gentiles,” with the year A. D. 1914 (s. 356).	„Ostateczny kres tej fałszywej hierarchii położy koniec zbliżającego się »Dnia Gniewu« i sądu, a który się już rozpoczął, jak to jest wykazane w »Czasie Pogan«” (s. 405).

Jak widać, w książkach z tamtych lat, nie zawsze trzeba było zmieniać oczekiwane wydarzenia, a jedynie wystarczało wstawić nową datę lub jakieś słówko i wszystko było przystosowane do aktualnej sytuacji (patrz też poniżej rozdział Rok 1918 – nowe ujęcie chronologii).

Przedstawiamy poniżej porównanie, jak rok 1915 w coraz nowszych edycjach w tomie pt. The Time Is at Hand ‘wypierał’ rok 1914:

ed. 1889, 1907 – rok 1915 występował tylko 2 razy (s. 219, 232);

ed. 1911 – rok 1915 występował 6 razy (s. 99, 101, 141, 171, 219, 232);

[ed. 1891 o nakładzie 90 000 egz. ma daty takie, jak ed. 1898, patrz poniżej]

ed. 1915, 1927 – rok 1915 występuje 13 razy (s. 81, 99, 101, 141, 171, 219, 221x2, 222, 232, 242, 247x2);

w polskiej ed. 1919 rok 1915 występuje 12 razy (s. 85, 104, 106, 154, 190, 243, 245, 246x2, 259, 271, 277 [na s. 277 zachowano 1 raz rok 1914, inaczej niż w tekście angielskim]).

We wszystkich wskazanych 11 miejscach rok 1915 zastąpił rok 1914 (w pozostałych 2 miejscach rok 1915 widniał w oryginale z roku 1889).

W kolejnych tabelach ukazujemy przykłady zmian dokonywanych przez Towarzystwo Strażnica na własnych tekstach w następnej książce.

W powyższych i poniższych fragmentach nie chodzi tylko o wymianę roku 1915 za rok 1914, ale i o wprowadzanie słów „po [1914, 1915 r.]” (ang. after) zamiast „przed” (ang. before) oraz „może [wydarzyć się]” (ang. may) za termin „musi” (ang. must).

Thy Kingdom Come 1891, 1911	Thy Kingdom Come 1916, 1917, 1923	Przyjdź Królestwo Twoje 1919, 1923
And Daniel is to receive his reward or portion in the kingdom of Michael, together with all the holy prophets, as well as the saints of the Gospel age, in this “End”' or “harvest” period (s. 94).	And Daniel is to receive his portion, reward or lot in the Kingdom of Michael (Christ), together with all the holy prophets, as well as the saints of the Gospel age, at the end of this “harvest” period (s. 94). [wymianę słów ogłoszono w ang. Strażnicy 01.03 1915 s. 5649, reprint]	„A Daniel otrzyma swą nagrodę czyli miejsce w Królestwie Michała (Chrystusa), razem ze wszystkimi świętymi prorokami, oraz świętymi z wieku Ewangelii przy końcu okresu »żniwa«” (s. 95).
(...) the full establishment of the Kingdom of God in the earth at A. D. 1914, the terminus of the Times of the Gentiles (s. 126).	(...) the full establishment of the Kingdom of God in the earth after 1914, the terminus of the Times of the Gentiles (s. 126). [wymianę słów ogłoszono w ang. Strażnicy 01.03 1915 s. 5649, reprint]	„(...) aż do zupełnego ustanowienia Królestwa Bożego na ziemi, po roku 1914, kiedy to kończą się Czasy Pogan” (s. 130).
Christian Harvest ...1874.....1914 (ed. 1891 s. 132). Christian Harvest ...1874.....1915 (ed. 1898, 1911 s. 132).	Christian Harvest ...1874.....1915 (s. 132).	„Żniwo Chrześciańskie ...1874.....1915” (s. 136).
(...) and ere the harvest is fully ended (1915) (s. 133 [ed. 1891]). [w ed. 1898 i 1911 brak daty (1915) (s. 133)]	(...) and, ere the harvest is fully ended* (...) *The “end” of the harvest will probably include the burning of the tares (s. 133). [dodanie słów ogłoszono w ang. Strażnicy 01.03 1915 s. 5649, reprint]	„(...) a wobec zbliżania się końca żniwa*) (...) *) »Koniec« żniwa obejmuje prawdopodobnie spalenie kąkolu” (s. 138).
(...) and so from A. D. 1878 to the end of A. D. 1914 is 37 1/2 years. And with the end of A. D. 1914, what God calls Babylon, and what men call Christendom, will have passed away (s. 153). [w ed. 1898 i 1911 jest już 36 1/2 roku]	(...) and so from A. D. 1878 to the end of A. D. 1914 is 36 1/2 years. And, with the end of A. D. 1914, what God calls Babylon, and what men call Christendom, will have passed away (s. 153).	„tak też od R. P. 1878 do końca R. P. 1914 jest 36 1/2 roku. A z końcem R. P. 1914, to co Bóg nazwał Babilonem, a ludzie nazywają Chrześcijaństwem, pocznie być niszczone” (s. 163).
That the deliverance of the saints must take place some time before 1914 is manifest (...) Just how long before 1914 the last living members of the body of Christ will be glorified, we are not directly informed (s. 228).	That the deliverance of the saints must take place very soon after 1914 is manifest (...) Just how long after 1914 the last living members of the body of Christ will be glorified, we are not directly informed (s. 228). [wymianę słów ogłoszono w ang. Strażnicy 01.03 1915 s. 5649, reprint]	„Że wybawienie świętych musi nastąpić wkrótce po roku 1914 jest całkiem widoczną rzeczą (...) Nie poinformowano nas w jak długim przeciągu czasu po roku 1914 będą wywyższonymi ostatni żywi członkowie ciała Chrystusowego” (s. 250).
Call to mind that the Scriptures showed us that the full end of Gentile power in the world, and of the time of trouble which brings its overthrow, will be in the end of A. D. 1914, and that some time before that date the last members of the Church of Christ will have been “changed,” glorified (s. 357; ed. 1911 s. 362 ma zmieniony tekst).	Call to mind that the Scriptures showed us that the full end of Gentile power in the world, and of the time of trouble which brings its overthrow, will follow the end of A. D. 1914, and that some time near that date the last members of the Church of Christ will have been “changed,” glorified (s. 362). [wymianę słów ogłoszono w ang. Strażnicy 01.03 1915 s. 5649, reprint]	„Przypomnijmy sobie, iż Pismo Święte wykazuje, że koniec władzy Pogan nad światem i czas ucisku, który doprowadzi do obalenia tej władzy, nastąpi po roku 1914 i że w niedalekiej przyszłości od podanej daty, ostatni członkowie Kościoła Chrystusowego zostaną »przemienieni« t. j. uwielbieni” (s. 411).
(...) let us remember that this date limit – A. D. 1914 – must not only witness the completion of the selection and trial and glorification of the entire body of Christ, but it must also witness the purifying of that larger company of consecrated believers (s. 360; ed. 1911 s. 364).	(...) let us remember that this date limit – A. D. 1914 – may not only witness the completion of the selection and trial and glorification of the entire body of Christ, but it may also witness the purifying of some of that larger company of consecrated believers (s. 364). [wymianę słów ogłoszono w ang. Strażnicy 01.03 1915 s. 5649, reprint]	„Rok 1914 zdaje się być dobrze określonym, po którym czasie wielki ucisk dla świata ma nastąpić, a w którym i Wielkie Grono – »Wielkie mnóstwo« mieć będzie swój dział. Łącznie w tem pamiętajmy, że w owym czasie nietylko nastąpi dopełnienie wyboru, próby i uwielbienie całego ciała Chrystusowego, lecz także oczyszczenie wielkiego mnóstwa wierzących” (s. 413-414).

W innym miejscu, w omawianej książce, rok 1874 zamieniono z czasem na lata 1914 i 1915. Miał być to nowy „początek okresu czasu wielkiego ucisku”, rozpoczęty w roku 1914, a nie w 1874, jak pisano wcześniej.

Thy Kingdom Come 1891, 1898, 1903	Thy Kingdom Come 1911, 1923	Przyjdź Królestwo Twoje 1919, 1923
Then measuring (...) we find it to be 3416 inches, symbolizing 3416 years from the above date, B. C. 1542. This calculation shows A. D. 1874 as marking the beginning of the period of trouble; for 1542 B. C. plus 1874 A. D. equals 3416 years. Thus the Pyramid witnesses that the close of 1874 was the chronological beginning of the time of trouble (ed. 1891 s. 336). [ed. 1898, 1903 s. 342]	Then measuring (...) we find it to be 3457 inches, symbolizing 3457 years from the above date, B. C. 1542. This calculation shows A. D. 1915 as marking the beginning of the period of trouble; for 1542 years B. C. plus 1915 years A. D. equals 3457 years. Thus the Pyramid witnesses that the close of 1914 will be the beginning of the time , of trouble (s. 342). [wymianę słów ogłoszono w ang. Strażnicy 15.09 1909 s. 4477, reprint]	„Następnie mierząc (...) znajdujemy 3457 cali, które wyobrażają 3457 lat od pierwszej daty, to jest od roku 1542 przed Chrystusem. Obliczenie to wykazuje, że rok 1915 zaznacza początek okresu czasu wielkiego ucisku; bo 1542 przed Chrystusem i 1915 A. D. równa się 3457. Tym sposobem, Wielka Piramida świadczy, że koniec roku 1914 jest początkiem czasu ucisku, jaki nie był odkąd narody i podobnego więcej nie będzie” (s. 387).
Measuring backward from the entrance of the subterranean chamber or “Pit” to the juncture of the horizontal with the angling portion of the passage, we find the distance to be 324 inches; consequently, the beginning of the level portion of the passage marks a date 324 years before 1874, viz., the year 1550. This would seem to say that at that date (1550 A. D.) something transpired which had a great influence upon the course of civilization, and which in some measure arrested its downward tendency (s. 338). [ed. 1898, 1903 s. 344]	Measuring backward from the entrance of the subterranean chamber or “Pit” to the juncture of the horizontal with the angling portion of the passage, we find the distance to be 324 inches; consequently, the beginning of the level portion of the passage marks a date 324 years before 1915, viz., the year 1590. This would seem to say that at that date (A. D. 1591) something transpired which had a great influence upon the course of civilization, and which in some measure arrested its downward tendency (s. 344).	„Mierząc wstecz od wejścia podziemnej izby, czyli »Przepaści« do miejsca, gdzie łączy się linja pozioma z częścią rogu przejścia, znajdujemy, że odległość jest 324 cale; zatem 324 lata przed 1915 rokiem wskazuje na rok 1590. To zdaje się wskazywać, że w owym czasie (R. P. 1591) powinno się stać coś ważnego, co miało wielki wpływ na cywilizacyę, i do pewnego stopnia, wstrzymało chylenie się do upadku” (s. 389).

W jeszcze innych miejscach w tej książce zmniejszono znaczenie roku 1910, na rzecz roku 1914, a nawet w polskiej edycji usunięto ważne dwa fragmenty (patrz Dodatek 2. Rok 1910 – zabranie do nieba i inne oczekiwania).

Przedstawiamy poniżej porównanie, jak rok 1915 w coraz nowszych edycjach w tomie pt. Thy Kingdom Come ‘wypierał’ rok 1914:

ed. 1891 – rok 1915 występował tylko 2 razy (s. 131, 133 [rok 1915 tylko w ed. 1891, później usunięty]);

[ed. 1891 o nakładzie 90 000 egz. ma daty takie, jak ed. 1898, patrz poniżej]

ed. 1898 – rok 1915 występował 2 razy (s. 131, 132);

ed. 1911, 1923 – rok 1915 występuje 5 razy (s. 131, 132, 342x2, 344);
w polskiej ed. 1919 rok 1915 występuje 5 razy (s. 135, 136, 387x2, 389).

W nowszych edycjach na stronie 342 i 344 rok 1915 zastąpił rok 1874 (zmiana w pomiarach Wielkiej Piramidy; w ed. 1891 są to strony 336, 338). Natomiast na stronie 132 rok 1915 zastąpił rok 1914.

W kolejnej książce także wymieniano daty i stwierdzenia, co ukazujemy w tabeli.

The Day of Vengeance 1897, 1911	The Battle of Armageddon 1912, 1914, 1923, 1927	Walka Armagieddonu 1919, 1923
Babylon (...) Her destruction will be fully accomplished by the end of the appointed “Times of the Gentiles” – 1915 (s. 111).	Babylon (...) Her destruction will be fully accomplished by the end of the appointed “Times of the Gentiles” – 1915 (s. 111).	„Babilon (...) Jego zniszczenie dokona się w zupełności po końcu oznaczonych »Czasów Pogan« – po roku 1915” (s. 147).
But in our previous studies (Vols. II. and III.) we have seen that God has a set time for every feature of his plan, and that we are even now in this “Day of Vengeance,” which is a period of forty years; that it began in October, 1874, and will end in October, 1914 (...) the great events predicted in the Scriptures. These are already overshadowing the world, and areas sure to come as that they are foretold: and seventeen years would seem to be abundant space for their full accomplishment (s. 546-547). [Słowa o 17 latach padły pierwszy raz w 1897 r.]	But in our previous studies (Vols. II. and III.) we have seen that God has a set time for every feature of his plan, and that we are even now in this “Day of Vengeance,” which is a period of forty years; that it began in October, 1874, and will end very shortly (...) the great events predicted in the Scriptures. These are already overshadowing the world, and areas sure to come as that they are foretold. A very few years would seem to be abundant space for their full accomplishment (s. 546-547).	„Ale w naszych poprzednich studyach (Tom II i III) widzieliśmy, że Bóg wyznaczył odpowiedni czas na każdy szczegół swojego planu i że jesteśmy nawet dziś w tym »dniu pomsty« który miał trwać przeszło 40 lat, a zaczął się w październiku 1874 r. i zakończy się bardzo szybko. (...) zrozumienie tych wielkich wypadków, przepowiedzianych w Piśmie Św. Zaszły one już na świat i tak przyjdą pewnie, jak są one przepowiedziane. Kilka lat zaledwie wydawałyby się wielkim okresem czasu do zupełnego ich wypełnienia” (s. 683).
(...) the organization of the Kingdom and the taking by our Lord of his great power as the King in April 1878, and the time of trouble or “day of wrath” which began October 1874 and will end October 1914 (s. 604).	(...) the organization of the Kingdom and the taking by our Lord of his great power as the King in April 1878, and the time of trouble or “day of wrath” which began October 1874, and will cease about 1915 (s. 604).	„(...) organizowanie Królestwa i objęcie przez Pana wielkiej władzy Królewskiej zaszło 1878 r., w kwietniu, a czas ucisku, czyli »dzień gniewu«, jaki zaczął się w 1874 roku, a zakończy się po roku 1915” (s. 747).
We have seen that the period of our Lord's presence from 1874 to 1914 is a “harvest” time, the earlier part of it for gathering his elect bride, and the latter part a time of trouble, for the overthrow of present institutions, in preparation for the new Kingdom (s. 616-617).	We have seen that the period of our Lord's presence from 1874 to 1914 is a “harvest” time, the earlier part of it for gathering his elect bride, and the latter part a time of trouble, for the overthrow of present institutions, in preparation for the new Kingdom (s. 616-617).	„Widzieliśmy, że okres obecności naszego Pana od 1874 do 1914, (względnie od 1878 do 1918) był »żniwem«, przeznaczonym na zebranie reszty członków, mających stanowić Oblubienicę, a przy końcu na czas ucisku i obalenie obecnych systemów, w przygotowaniu na nowe królestwo” (s. 762-763).
The beginning of the earthly phase of the Kingdom in the end of A. D. 1914 will, we understand, consist wholly of the resurrected holy ones of olden time... (s. 625).	The beginning of the earthly phase of the Kingdom in the end of A. D. 1914 will, we understand, consist wholly of the resurrected holy ones of olden time... (s. 625).	„Początek ziemskiej fazy Królestwa po zakończeniu »Czasów Pogan« upadek których rozpoczął się w roku 1914, według naszego wyrozumienia, będą stanowili wyłącznie zmartwychwstali święci Starego Testamentu...” (s. 772).

Przedstawiamy poniżej porównanie, jak rok 1915 w coraz nowszych edycjach w tomie pt. The Battle of Armageddon (wcześniej jako The Day of Vengeance) ‘wypierał’ rok 1914:

ed. 1897, 1911 – rok 1915 występował tylko 1 raz (s. 111);

ed. 1912, 1914, 1923, 1927 – rok 1915 występuje 2 razy (s. 111, 604); w polskiej ed. 1919 rok 1915 występuje 2 razy (s. 147, 747).

Na stronie 604 rok 1915 zastąpił rok 1914 (patrz powyżej).

W kolejnym fragmencie zmieniano słowa dotyczące czasu zniszczenia pogan. Dostawiono je dopiero w roku 1912 w specjalnym dodanym rozdziale Foreword. The Battle of Armageddon, to znaczy Wstęp. Walka Armagieddonu (nie było tego rozdziału w starszej edycji tej książki pt. The Day of Vengeance 1897, 1911).

The Battle of Armageddon 1912, 1914	The Battle of Armageddon 1923, 1927	Walka Armagieddonu 1919, 1923
The lines of battle are daily becoming more distinctly marked. Nevertheless Armageddon cannot yet be fought. Gentile Times have still two years to run (s. XV).	The lines of battle are daily becoming more distinctly marked. Nevertheless Armageddon cannot yet be fought. Gentile Times have but few years to run (s. XV).	„Te linie walki codziennie stają się coraz bardziej wyraźne. W każdym razie Armagieddon nie może jeszcze stoczyć swej Walki. Czasy pogaństwa mają przed sobą jeszcze kilka lat” (s. XXI-XXII).

Wydaje się, że tych zmian w chronologii Towarzystwo Strażnica dziś nawet nie ukrywa, gdyż wspomina nawet o nich częściowo. Oto krótka relacja z tym związana:

„Dalsze poszukiwania równoległych okresów doprowadziły do twierdzenia, że zniszczenie Jeruzalem w roku 70 n.e. (37 lat po wjeździe Jezusa do Jeruzalem, gdzie uczniowie powitali go jako króla) może wskazywać na rok 1915 (37 lat po roku 1878) jako kulminację anarchistycznego przewrotu, do którego – jak sądzono – Bóg dopuści, by położyć kres instytucjom tego świata. Owa data pojawiła się w nowszych edycjach Wykładów Pisma Świętego. (Zobacz tom II, strony 104-106, 190, 245, 259, 276, 277; porównaj z wcześniejszym angielskim wydaniem Brzasku Tysiąclecia, na przykład z roku 1902). Uważano, iż takie wyjaśnienie harmonizuje z już opublikowanymi informacjami na temat zakończenia Czasów Pogan w roku 1914” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 632; kluczowy tekst po angielsku: This date appeared in reprints of Studies in the Scriptures. (See Volume II, pages 99-101, 171, 221, 232, 246-7; compare reprint of 1914 with earlier printings, such as the 1902 printing of Millennial Dawn.)).

Widzieliśmy, że takich zmian dokonywano nie tylko w książce pt. Nadszedł Czas, ale i w dziełach pt. Przyjdź Królestwo Twoje oraz Walka Armagieddonu.

W tej ostatniej zamieszczono w specjalnej Przedmowie Autora, datowanej na 1 października 1916 roku, takie oto usprawiedliwienie dla dokonywanych w niej zmian:

„Biorąc pod uwagę to, że Tom ten pisany był dwadzieścia lat wstecz nikt nie powinien się dziwić, gdyby zauważył w nim wyrażone myśli, kładące w początku wielki nacisk, nie w zupełności ziszczone” (Walka Armagieddonu 1923 s. 3).

Najkrócej mówiąc prawie wszystkie oczekiwane wydarzenia, które Towarzystwo Strażnica początkowo wyznaczało na rok 1914, przeniosło na rok 1915. Ale i wtedy one się nie wypełniły. O dalszych zmianach chronologicznych powiemy w rozdziale następnym.

Warto też przedstawić jedną z wypowiedzi C. T. Russella, właśnie z oczekiwanego roku 1915, która nie wymaga komentarza:

„Niekiedy spodziewamy się widzieć więcej ani [niż] w rzeczywistości widzimy. Rok 1915 jest obecnie już więcej niż w połowie przeszłym i ja bardzo wątpię, że będziemy widzieć wszystkie te rzeczy, jakich spodziewaliśmy się w tym roku. Tak się zdaje jakobyśmy chcieli przyspieszyć wypełnienie tego widzenia. Jednakowoż widzenie to jest jeszcze na czas naznaczony i nie traćmy nadziei. (...) Nie było to Pańskim sposobem aby wszystko zakończyło się w październiku 1914. Nie wiem też co stanie się pomiędzy dniem dzisiejszym a październikiem 1915 r. Gdybym miał uczynić domysł, to powiedziałbym, że nie widzę aby wszystkie nasze oczekiwania mogły być zrealizowane pomiędzy obecną chwilą a październikiem 1915. Mam nadzieję, że zrealizują się; lecz będę czekał dłużej aniżeli do października o ile zajdzie potrzeba. Widzenie to jest pewne; wszystkie te chwalebne rzeczy przyjdą napewno; jest to tylko sprawą słusznego czasu Pańskiego i naszego zrozumienia Jego czasu. Ponieważ wy i ja uchwyciliśmy główne zarysy całej tej sprawy, więc napewno musimy być blisko jej wypełnienia. Było dość bliskim trafunkiem, że ucisk rozpoczął się około października, 1914 r. i sroży się dość szybkim pędem. Modlitwy o powstrzymanie tego nie zostały wysłuchane. Gdyby czas wojny światowej był tylko domysłem, to byłby w rzeczywistości trafnym. Byłoby to prawie cudem. Trafiliśmy bardzo blisko, jeżeli już nie zupełnie akuratnie” (Co kaznodzieja Russell odpowiadał na zadawane jemu liczne pytania 1947 [ang. 1917] s. 680).

Interesujące jest też to, że już w ang. Strażnicy z 1 marca 1915 roku podano, co należy zmienić w Wykładach Pisma Świętego, gdy rok 1914 minął i nic się nie wydarzyło, z tego, czego oczekiwano. Jak zauważymy w poniższym tekście angielskim, w kilku miejscach, gdzie występował rok 1914, nakazano zmienić tę datę na czas „po roku 1914” lub „po roku 1915”:

CHANGES IN “SCRIPTURE STUDIES”

We call attention to a few slight changes which have been made in four pages of Vol. II. and six pages of Vol. III., “STUDIES IN THE SCRIPTURES.” These are all trivial and do not alter the real sense and lesson, but conform to the facts as we have them today. The pages containing these corrections are as follows:

Vol. II., page 77, line 1, “will be the farthest limit,” reads “will see the disintegration.”

Vol. II., page 77, line 6, “will obtain full universal control,” reads “will begin to assume control.”

Vol. II., page 77, lines 16, 17, “end of A. D. 1914,” reads “end of the overthrow.”

Vol. II., page 81, line 9, “can date only from A. D. 1914,” reads “could not precede A. D. 1915.”

Vol. II., page 170, line 16, “at that time they will all be overturned.”*

*How long it will require to accomplish this overturning we are not informed, but have reason to believe the period will be short.

Vol. II., page 221, line 25, “full favor until A. D. 1914,” reads “full favor until after 1915.”

Vol. III., page 94, line 29, “in this end or harvest,” reads “at the end of this harvest.”

Vol. III., page 126, line 12, “at A. D. 1914,” reads “after 1914.”

Vol. III., page 133, line 21, “ere the harvest is fully ended.”+

+The end of the harvest will probably include the burning of the tares.

Vol. III., page 228, line 11, “some time before 1914,” reads “very soon after 1914.”

Vol. III., page 228, line 15, “just how long before,” reads “just how long after.”

Vol. III., page 362, line 11, “some time before,” reads “some time near.”

Vol. III., page 364, line 14, “must not only witness,” reads “may not only witness.” (ang. Strażnica 01.03 1915 s. 5649 [reprint]).

Szkoda, że przywoływane tomy Wykładów Pisma Świętego ukazały się w języku polskim po raz pierwszy dopiero w roku 1919, gdy już dokonano w nich wiele zmian. Nie mamy bowiem polskiego materiału porównawczego z pierwotnego wydania.

Przedstawiamy tu też kilka wspomnień związanych z rokiem 1915:

„Minął październik 1914 roku, a C. T. Russell i jego współtowarzysze ciągle jeszcze przebywali na ziemi. Potem minął również październik roku 1915” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 62);

„W roku 1914 i 1915 ci namaszczeni duchem chrześcijanie z utęsknieniem oczekiwali urzeczywistnienia się swej nadziei niebiańskiej” (jw. s. 211);

„Podczas gdy lata pierwszej wojny światowej posuwały się naprzód ku roku 1918, świadkowie Jehowy na ziemi myśleli, że wojna światowa przejdzie wprost w »walkę Armagiedonu«, w której zapanuje powszechna anarchia światowa i ręka każdego podniesie się przeciw swemu bliźniemu. Pod tytułem »Początek boleści« napisane było w wydaniu wojennym »Strażnicy« (ang.) z 1 sierpnia 1915 r.: »Widzimy prolog wielkiej walki Armagiedonu. Jesteśmy zdania, że Armagiedon będzie tym wielkim ‘trzęsieniem ziemi’, o którym mowa jest w Objawieniu. (Obj. 16:16-18) W tej wielkiej rewolucji oraz idącej w ślad za nią anarchii zmiecione zostaną wszystkie urządzenia ziemskie. Wynik gniewu, nienawiści i walk, gdyby im pozwolono trwać na czas nieokreślony byłby tak straszny, że sprowadziłyby one zniszczenie rodzaju ludzkiego. Lecz dla wybranych, by oni mogli rozpocząć swe chwalebne panowanie, Bóg skróci tę rzeź, ustanawiając swoje Królestwo pod władzą Chrystusa i jego wybranego kościoła«. Walka Armagiedonu nie wybuchła jednak w roku 1918” (Strażnica Nr 19, 1949 s. 1-2, art. pt. Życie bez końca przez miłosierdzie [ang. 01.06 1949 s. 163]);

„Nie ulega wątpliwości, że Szatan wierzył, iż Królestwo Tysiąclecia miało nastąpić w roku 1915; wiedział też niewątpliwie, że na siedm lat przed tą datą miało nastąpić zwolnienie więzów nałożonych na złe duchy. Niech będzie co chce, ale widocznem jest, że założenie Królestwa w Palestynie prawdopodobnie nastąpi w roku 1925, w dziesięć lat później, aniżeli obliczaliśmy początkowo. (...) Jeżeli nasze rozumowanie jest prawdziwe, to zapytujemy, czy są jakieś dowody wystąpienia Szatana w czasie na 7 lat przed rokiem 1915, któreby wskazywały, że Szatan spodziewał się zwolnienia złych duchów w tym czasie; odpowiadamy, że są nawet bardzo widoczne dowody” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 151; por. edycja ang. 1917 s. 128).

Jak widzimy z ostatniej wypowiedzi, Towarzystwo Strażnica w końcu zrzuciło odpowiedzialność za rok 1915 na szatana, przenosząc swoją zapowiedź na rok 1925.

Natomiast w grudniu 1914 roku organizacja ta zapowiedziała podobno swoim głosicielom na rok 1915 prześladowania! O tym wspominają dziś niektóre jej publikacje (patrz np. Strażnice: Nr 21, 1993 s. 9; Nr 15, 1994 s. 31).

Do roku 1915 powrócimy jeszcze w rozdziale o roku 1918, bo te zagadnienia w pewien sposób łączą się. Przedstawiamy też słowa Towarzystwa Strażnica, które w jakiejś mierze wskazują, dlaczego rok 1914 zmieniono na 1915 i czemu było tyle zamieszania w związku z tymi i innymi datami:

„Ówcześni Badacze Pisma Świętego opatrznościowo nie zdawali sobie sprawy, że między okresem »P. Chr.« (przed Chrystusem, czyli przed naszą erą) a »R. P.« (roku Pańskiego, czyli naszej ery) nie było roku zerowego. Kiedy w wyniku późniejszych badań zaszła konieczność przesunięcia początku »Czasów Pogan« z roku 606 na 607 p.n.e., wyeliminowano również rok zerowy i zapowiedź dotycząca roku 1914 dalej była trafna (Zobacz książkę »Prawda was wyswobodzi«, wydaną przez Towarzystwo Strażnica w roku 1943 [wydanie polskie – rok 1946, strony 223 i 224])” (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 105).

Ta wypowiedź wskazuje nam także, dlaczego Towarzystwo Strażnica odrzuciło w końcu całkowicie rok 1915, na korzyść roku 1914.

Oto zaś inny komentarz Towarzystwa Strażnica o tym, co napisano w dwa lata po roku 1914, a nawet po roku 1915:

„Badaczom Pisma Świętego wydawało się wówczas logiczne, że powołani przez Boga do sprawowania władzy z Chrystusem w niebiańskim Królestwie, którzy byli jeszcze na ziemi, zostaną wówczas wyniesieni do chwały. A jak się czuli, gdy w roku 1914 nic takiego się nie wydarzyło? W Strażnicy z 15 kwietnia 1916 roku oświadczono: »Jesteśmy przekonani, że daty te okazały się całkowicie prawdziwe. Wierzymy, iż Czasy Pogan dobiegły końca«. Jednakże szczerze przyznano: »Pan nie powiedział, że w roku 1914 zostaną wyniesieni do chwały wszyscy członkowie Kościoła. To był tylko nasz wniosek, najwyraźniej błędny«” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 635).

Które to „daty” (w liczbie mnogiej) okazały się „całkowicie prawdziwe”? Czy także lata 1874, 1878, 1881, 1910, 1915, o których wtedy uczono?

Zaznaczamy też, że do kwestii roku 1915 powracamy jeszcze w osobnym rozdziale pt. Lata 1914-1919 i piramida Cheopsa.

W jaki sposób zmieniano też teksty dotyczące roku 1914 przedstawiliśmy w tabeli omawiającej rok 1910 w innym miejscu tej książki (patrz Dodatek 2. Rok 1910 – zabranie do nieba i inne oczekiwania).

---

Autor: Piotr Andryszczak
© 2007