Spis powszechny?

Autor: O.K.

(Łk 2): 1 W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. 2 Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. 3 Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. 4 Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, 5 żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna.

W sekcji tej Majewski usiłuje zanegować relację Ewangelii Łukasza o zarządzonym przez cesarza Augusta spisie powszechnym (tzw. spisie Kwiryniusza, który jako namiestnik Syrii jest wymieniony w Łk 2,2), który zmusił św. Józefa i Maryję do podróży do Betlejem, gdzie urodził się Jezus.

Główne opracowania do polemiki na tematy poruszone w tej sekcji:

‹› „Spis ludności za Kwiryniusza z Łk 2,1-2”, link oraz „Problemat kwestii spisu ludności w Ewangelii Łukasza”, link. Dwa powiązane artykuły Jana Lewandowskiego (pierwszy to opracowanie ogólne, drugi to polemika z artykułem Mariusza Agnosiewicza z portalu Racjonalista.pl) obalające szereg najczęściej wysuwanych zarzutów wobec historyczności spisu Kwiryniusza.

‹› „O spisie ludności podczas narodzin Jezusa raz jeszcze”, link. Artykuł przedstawiający problematykę spisu, podający wprost wzmianki historyczne mające znaczenie dla odtworzenia historii owego spisu ludności, dyskutujący problematykę chronologii wydarzeń, a także sposobów, w jaki przeprowadzano spisy ludności w starożytnym Izraelu.

‹› „Czy spis Kwiryniusza przeczy wiarygodności Ewangelii ?”, link oraz „Spis Gajusza Sencjusza Saturninusa a Jezus Chrystus”, link. Dwa krótkie (po 5 min każdy) filmy na YouTube autorstwa odpowiednio Apologety Niekwalifikowanego i Polskiego Inkwizytora pokrótce przedstawiające problematykę spisu ludności podczas narodzin Chrystusa.

51:58 Majewski stwierdza, że według Łukasza Józef i Maria mieszkali w Nazarecie, a nie -jak u Mateusza -w Betlejem. Jakim więc sposobem narodziny Jezusa nastąpiły w Betlejem? Łukasz konstruuje historię o spisie ludności. Ale Mateusz Ewangelista nie podaje żadnej informacji o spisie ludności. Majewski twierdzi, że wedle naszej najlepszej wiedzy, cesarstwo rzymskie nie zarządzało ogólnopaństwowych spisów ludności, jedynie lokalne, np. w poszczególnych prowincjach. Według niego nie mamy żadnego potwierdzenia, aby spis musiał być dokonany w miejscu pochodzenia, co generowałoby jedynie olbrzymi chaos. Majewski uważa również, że nierealistycznie brzmi scenariusz, w którym Józef bierze do Betlejem brzemienną i spodziewającą się bliskiego rozwiązania Maryję, bo według niego kobiet nie obowiązywało uczestnictwo w spisie. Tym bardziej że Józef i Maryja byli dopiero zaręczeni i nie mieszkali razem. Majewski uważa też, że nie pasuje ani spis za czasów Sencjusza Saturninusa, wielkorządcy Syrii (8-6 r. przed Chr.), ani spis za czasów Kwiryniusza (którego Majewski omyłkowo nazywa prokuratorem Judei, mimo iż był legatem Syrii, której podlegała Judea) w Judei (6-7 r. po Chr.), gdyż nie zgadzają się ani miejsce (spis był dokonywany w Syrii), ani czas spisu. Łukasz na pewno słyszał o spisie za czasów Kwiryniusza i mógł sobie wymyślić, że taki spis dokonał się wcześniej w czasie narodzin Jezusa. Majewskiemu przeszkadza również to, że Galilea i Judea stanowiły różne prowincje (Galilea stanowiła tetrarchię Heroda Antypasa, syna Heroda Wielkiego, a Judea po usunięciu drugiego syna Heroda tetrarchy Archelaosa została w 6/7 r. n.e. przekształcona w prowincję pod władzą rzymskich namiestników -tu już moje dopowiedzenie).

Odpowiedź: To, że Mateusz nie podaje informacji o spisie ludności, nie jest żadnym problemem, bo jak po raz kolejny powtarzam, Mateusz przytacza jedynie pięć wybranych epizodów z dzieciństwa Jezusa nawiązujących do pięciu wybranych proroctw. I w tym schemacie nie ma miejsca na opis spisu ludności i podróży Józefa i Maryi z Nazaretu do Betlejem. Mateusz celowo to pominął. Tak samo stwierdzenie, że Józef i Maryja byli dopiero narzeczeństwem, jest nie na miejscu, bo Mateusz Ewangelista wprost stwierdza, że byli już małżeństwem (Mt 1,24: wziął swoją Małżonkę do siebie, choć Łk 2,5 ciągle jeszcze używa zwrotu ἐμνηστευμένην, emnēsteumenē, „zaręczoną”, podobnie jak w Łk 1,27).

A co do reszty zarzutów na temat spisu ludności, pomijając już to, że Majewski co rusz miesza się w niezrozumiałych dla niego szczegółach, to ciągle powtarza on bezmyślnie stare propagandowe bzdury wysunięte przez niemieckiego liberalnego protestanckiego teologa Emila Schürera (1844-1910) w ekskursie o spisie Kwiryniusza w jego słynnej książce z 1891 r. o historii Żydów w czasach Chrystusa [Emil Schürer, Geza Vermes, Fergus Millar: The history of the Jewish people in the age of Jesus Christ (175 B.C.-A.D. 135), tom 1, Edynburg, 1973, Excursus I -The census of Quirinus, Luke 2:1-5, str. 399-427]. Nie pozostaje mi chyba nic innego, jak dokonać autoplagiatu i zrobić kopiuj/wklej odpowiednich fragmentów podsumowania artykułu „O spisie ludności podczas narodzin Jezusa raz jeszcze” (do którego odsyłam po szczegółową analizę wszystkich danych):

Czy cesarz Oktawian August dokonał spisu ludności całego Imperium Rzymskiego, wliczając w to królestwa sprzymierzone, takie jak królestwo Heroda Wielkiego?

Na podstawie wzmianek Tacyta (Roczniki I,11) i Swetoniusza (August 101) wiemy, że cesarz August dysponował osobistym dokumentem, w którym spisano liczbę ludności i stan zasobów całego Imperium Rzymskiego, w tym także królestw sprzymierzonych (wiadomo z innej wzmianki Tacyta, Roczniki VI,41, że Rzymianie zmuszali także królestwa sprzymierzone do przeprowadzania spisów). Dokument ten musiał być rezultatem systematycznych spisów przeprowadzonych w poszczególnych prowincjach i królestwach sprzymierzonych, zapewne nie w wyniku jednorazowego edyktu, lecz działań prowadzonych przez wiele lat, ale w myśl z góry zaplanowanego celu. Łukasz w swojej wzmiance upraszcza sprawę, pisząc o jednym rozporządzeniu (δόγμα, dogma) Augusta. Natomiast bazując na wzmiance Orozjusza (lekceważonej przez Schürera i innych ze względu nastawienie Orozjusza piszącego z prochrześcijańskiej perspektywy, Schürer sądził, że piszący 400 lat po fakcie Orozjusz jedynie powtarza twierdzenia Ewangelii Łukasza) możemy wnioskować, że cesarz August zażądał od mieszkańców Imperium, w tym także królestw sprzymierzonych, złożenia jemu osobistej przysięgi na wierność, zanim został on ogłoszony przez Senat w 2 r. p.n.e. Ojcem Ojczyzny. Prawdopodobnie wiązało się to z przeprowadzanymi wówczas równocześnie spisami ludności. Dokładnie analizując jednak tekst Historii przeciw poganom Orozjusza, możemy dostrzec, że mimo wyraźnej chęci dopasowania historii do tradycji chrześcijańskiej, Orozjusz nie opierał się tylko na Biblii, lecz także na niezależnych źródłach zewnętrznych. Najprawdopodobniej na zaginionych obecnie księgach Dziejów Tacyta, do których miał dostęp także Tertulian, piszący o spisie ludności za czasów namiestnika Syrii Sencjusza Saturninusa. Zatem do 2 r. p.n.e., niedługo po śmierci Heroda w 4 r. p.n.e. (chyba że rację mają ci, co przesuwają ją na 1 r. p.n.e.), całe Imperium Rzymskie wraz z królestwami sprzymierzonymi zostało systematycznie spisane, zgodnie ze wzmianką św. Łukasza. Co nie wykluczało oczywiście późniejszych spisów, aktualizujących informacje w ręku pierwszego rzymskiego cesarza. Do tych kolejnych spisów należał ten przeprowadzony w Syrii w 6/7 r. n.e. przez Kwiryniusza i równocześnie spis przeprowadzony w Judei przyłączonej wówczas bezpośrednio do cesarstwa jako nowa prowincja, o czym informuje nas Józef Flawiusz.

Czy w Judei w ostatnich latach panowania Heroda Wielkiego odbył się spis ludności?

A więc, skoro do 2 r. p.n.e. spisy przeprowadzono we wszystkich prowincjach i królestwach sprzymierzonych cesarstwa rzymskiego, to spis musiał odbyć się również w Judei, zapewne w ostatnich latach panowania Heroda Wielkiego. Wskazówką jest tu mimochodem rzucona wzmianka Józefa Flawiusza o przysiędze na wierność Herodowi i cesarzowi Augustowi, której złożenia odmówiło 6 tys. faryzeuszów. Z przebiegu relacji Flawiusza wiemy, że przysięga ta miała miejsce za czasów urzędowania w Syrii Sencjusza Saturnina. Doskonale to koresponduje ze wzmiankami Tertuliana o spisie za czasów Saturnina oraz Orozjusza o ogólnej przysiędze ludów Imperium na wierność Augustowi. Prawdopodobnie brakującym ogniwem łączącym te wszystkie relacje, są zaginione księgi Dziejów Tacyta. Wprawdzie nie mamy bezpośredniej wzmianki o spisie ludności w Judei za czasów Heroda, to jednak wydaje się, że owa przysięga była powiązana ze spisem powszechnym (choć są też i tacy, którzy ten związek przysięgi ze spisem z jakichś własnych powodów podważają). Twierdzenia Schürera (które powtarzał m.in. Aleksander Krawczuk w popularnej biografii „Herod, król Judei”, Wiedza Powszechna 1988, podrozdział „Kwiryniusz i spis ludności”, str. 183-186), że żadnego spisu w Judei za Heroda nie mogło być, bo raz królestwo Heroda było rzekomo oficjalnie niezależnym państwem, a dwa, że taki spis na pewno wywołałby bunt Żydów, o którym musiałby napisać Józef Flawiusz, to zwykłe wciskanie kitu. Wiadomo, że Herod wobec „życzeń” Augusta nie miał nic do gadania i nieraz by przypodobać się Augustowi, łamał żydowskie Prawo. A Flawiusz pisze o buncie faryzeuszy w związku z przysięgą wierności wobec Augusta (który to bunt i przysięga jest tylko dla niego tylko dygresją w szerszym opowiadaniu o spisku Antypatra, syna Heroda, przeciwko ojcowi). Niedługo zresztą potem, po śmierci Heroda i tak doszło do powstania wcześniej sterroryzowanych przez niego Żydów.

W jaki sposób przeprowadzono ów spis ludności? Czy Żydzi musieli udawać się do miejsc pochodzenia przodków, by dać się zapisać?

Uznajemy zatem, że Herod rzeczywiście na życzenie Augusta przeprowadził w Judei spis ludności. Ale w jaki sposób został on przeprowadzony? Schürer i jego kontynuatorzy usiłował wmawiać, że spis, którego jego zdaniem nie było, musiał być przeprowadzony na sposób rzymski i wiązać się z opodatkowaniem ludności. Tymczasem Łukasz tak naprawdę w swojej relacji nic nie wspomina o tym, że spis miał się wiązać z nałożeniem w Judei na Żydów rzymskich podatków (mimo iż w wielu tradycjach chrześcijańskich te sprawy łączono, tak np. angielska Biblia Króla Jakuba z 1604 r., tłumaczenie o podobnej renomie w krajach anglosaskich jak u nas Biblia Jakuba Wujka z 1599 r. tłumaczy Łk 2,1: And it came to pass in those days, that there went out a decree from Caesar Augustus that all the world should be taxed). Spis odbył się zatem po prostu dla informacji Augusta o liczbie ludności i zapewne też dla złożenia przysięgi. A za jego organizację i przeprowadzenie odpowiadał Herod. Choć Żydzi mieli ogólną niechęć do spisów i liczenia ludności, musieli się podporządkować. Wszystko wskazuje na to, że spis przeprowadzono tradycyjną w Izraelu metodą zliczania poszczególnych pokoleń i rodów (nawet jeśli Schürer w to powątpiewa, twierdząc, że wielu Żydów nie było w stanie wówczas udokumentować swojego pochodzenia). Wedle Tory przynależność do Narodu Wybranego wiązała się z niezbywalnym prawem do dziedzicznego działu w Ziemi Obiecanej. Podziału między pokolenia miano dokonać bezpośrednio po jej podbiciu jeszcze za czasów Jozuego. Dlatego przynależność rodowa była kluczowa, jeśli chodzi o prawo do własnej ziemi (nawet jeśli w praktyce ze względu na stosunki ekonomiczne było to iluzoryczne). Zatem spis ludności polegał najpewniej na odnowieniu, uaktualnieniu oficjalnych list rodowych, jakie od wieków prowadzili Izraelici. Stąd też może i wzięła się legenda, przytaczana 200 lat później przez Sekstusa Juliusza Afrykańskiego, że Herod zniszczył stare listy rodowe (zastępując je nowymi). Należało zatem iść do ziemi rodowej, do miasta przypisanego danemu pokoleniu i rodowi izraelskiemu (czyli w przypadku Józefa i Maryi do Betlejem) i zapisać się na listę rodową prowadzoną przez miejscowych urzędników, podając jednocześnie swój rodowód. Jak nie poszedłeś się zapisać albo nie byłeś w stanie wykazać swojego pochodzenia, no to paszoł won, nie masz prawa do działu dziedzicznej ziemi w Izraelu. Proste.

Informacja o tym, że wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta, bywała używana do atakowania wiarygodności Łukasza, co to za dziwna procedura, Łukasz wszystko zmyślił, by wykazać pochodzenie Jezusa z Betlejem, zgodnie z proroctwem Micheasza (Mi 5,1). A mnie wydaje się, że jest dokładnie na odwrót. Ta dziwna procedura, która wydaje się niezrozumiała w świecie grecko-rzymskim, świadczy właśnie o wiarygodności relacji Łukasza, odwołującego się do praktyk i zwyczajów w świecie semickim, a w szczególności do przepisów Prawa Izraela.

Czy w spisie ludności uczestniczyły także kobiety? Czy i dlaczego będąca w zaawansowanej ciąży Maryja musiał udać się z Nazaretu do Betlejem na spis ludności?

Schürer nie potrafił zrozumieć, dlaczego Maryja, mimo zaawansowanej ciąży i ryzyka dla zdrowia, udała się, a raczej była zmuszona do udania się w podróż z Józefem z Nazaretu do Betlejem. Według niego, wystarczyłoby, by w rzymskim spisie ludności uczestniczyła głowa rodziny, która płaciła podatki, czyli Józef. Znowu, jest to fałszywy trop (lub po angielsku red herring) usiłujący wmówić, że spis wiązał się z podatkami i został przeprowadzony na sposób rzymski. Nawet gdyby tak było, to przykład Babaty, Żydówki z II w. pokazuje, że gdyby kobieta posiadała jakiś, choćby i skromny majątek, musiała iść na spis go zarejestrować, nawet jeśli musiała zrobić to za pośrednictwem mężczyzny, opiekuna prawnego (zazwyczaj męża). Niekiedy próbuje się takie rozwiązanie zastosować w przypadku Maryi, mówiąc, że chodziło o majątek pozostawiony jej w posagu przez jej rodziców (wedle tradycji sięgającej apokryficznej Protoewangelii Jakuba z II w., Joachima i Annę). Takie rozwiązanie przyjmuje np. Michael Hesemann, Miriam z Nazaretu: historia, archeologia, legendy, Wydawnictwo W drodze 2014, str. 211-212. Moim zdaniem jednak błędnie, bo chociaż Protoewangelia Jakuba 1,1 opisuje Joachima jako rzekomo wielkiego bogacza, to kłóci się to z faktem, że Łk 2,24 opisuje jak Maryja i Józef składają dwa gołębie lub synogarlice, czyli ofiarę ubogich (Kpł 12,8) dla oczyszczenia matki po porodzie (Kpł 12). Ofiara ta była przepisana tym, których nie stać było na złożenie baranka. Maryja nie mogła posiadać w Betlejem wielkiego majątku, najwyżej jakiś drobny kawałek ziemi.

Znacznie lepsze jest inne rozwiązanie, również bazujące na tradycjach opisanych w Protoewangelii Jakuba. Mianowicie wedle jej relacji, Maryja, pochodząca podobnie jak Józef z rodu Dawida, była jedynaczką, i jako tako obowiązywały Ją przepisy Tory o córkach dziedziczkach. Tzn. jeśli dany mężczyzna nie miał synów, a tylko córki, to jego dział dziedziczny przechodził na nie -ale mogły one poślubić tylko mężczyzn z tego samego pokolenia (a najczęściej wręcz rodu), by nie zmieniały się granice ziem przypisanych poszczególnym pokoleniom. Z tego też powodu, jak się wydaje, w izraelskich spisach rejestrowano także i kobiety, chociaż nie uwzględniano ich zwykle w wykazach genealogicznych. W każdym razie, ciąża czy nie, pochodząca z rodu Dawida Maryja, jedyna córka Joachima, musiała udać się z mężem Józefem do Betlejem, by wykazać prawo do własnego działu ziemi, który przechodził na Józefa. Niezależnie od tego, czy ten dział ziemi realnie posiadała.

Jaki związek ze spisem ma Kwiryniusz i dlaczego Łukasz wymienia go w swojej relacji?

Jest to najbardziej skomplikowana kwestia, jednak mająca najmniej znaczenia dla samej opowieści. Nawet jeśli Łukasz omyłkowo połączył fakt spisu podczas narodzin Chrystusa z osobą Kwiryniusza, za którego urzędowania przeprowadzono pierwszy spis po tym już, jak Judea stała się prowincją rzymską, to nie zaprzecza to temu, że wcześniej spis mógł i najprawdopodobniej został dokonany pod koniec życia Heroda Wielkiego na życzenie cesarza Augusta. Byłaby to minimalna ludzka pomyłka, jakich wiele w starożytnych relacjach historycznych. Istnieje jednak wiele proponowanych rozwiązań tego problemu, uwalniających Łukasza, natchnionego biblijnego pisarza, od zarzutu pomyłki. Niektóre są lepsze, inne gorsze, niekiedy wywołują kontrowersje, jak próba odczytania wzmianki Łk 2,2 jako mówiącej, że chodzi o spis dokonany przed urzędowaniem Kwiryniusza.

Problem polega na tym, że nie mamy wszystkich danych umożliwiających pełne zrekonstruowanie ówczesnego rzymskiego systemu. Zrozumienie zasad rzymskiej biurokracji to zadanie godne bogów olimpijskich (jak mieli okazję się przekonać Asteriks z Obeliksem). Nie wiemy np. czy jedna osoba mogła za czasów Augusta zostać dwukrotnie namiestnikiem tej samej prowincji albo czy daną prowincją mogło zarządzać jednocześnie dwóch lub więcej namiestników. Nie znamy też pełnego przebiegu kariery Kwiryniusza.

Głównym zarzutem jest to, że dla Kwiryniusza nie ma miejsca na zrekonstruowanej liście namiestników Syrii w ostatniej dekadzie p.n.e. Tymczasem kluczowy element owej rekonstrukcji okazuje się najbardziej nieprzystającym elementem całej tej układanki związanej z problemem Kwiryniusza i spisu ludności. Chodzi mianowicie o trzy datowane monety przypisywane następcy Sencjusza Saturnina (za którego namiestnictwa Syrii miała miejsce przysięga na wierność Augustowi prawdopodobnie tożsama ze spisem ludności) Publiuszowi Kwinktyliuszowi Warusowi (podczas którego kadencji zmarł Herod). Wyraźnie kłóci się to nie tylko z danymi ewangelicznymi, ale także z relacją Józefa Flawiusza, z której wynikałoby, że Saturninus zakończył kadencję ok. rok przed śmiercią Heroda, a nie 2-3 lata, jak by wynikało z identyfikacji monet [czyli jego kadencja mogłaby wypadać na lata 8/7 do 6/5 p.n.e., a nie jak się zwykle na podstawie monet przyjmuje 10/9 do 7/6 p.n.e.] Ciężko mi się wypowiadać na tematy numizmatyczne, ale gdyby przyjąć proponowana alternatywną interpretację, tzn. nie są to monety Warusa, lecz innego namiestnika Terencjusz Warrona (a lata na monetach liczone są od bitwy pod Farsalos w 48 r. p.n.e., a nie bitwy pod Akcjum w 31 r. p.n.e.), to te problemy znikają. Łatwiej także dopasować datowanie spisu ludności do hipotez na temat tożsamości Gwiazdy Betlejemskiej. Można wówczas również hipotetycznie postulować namiestnictwo Kwiryniusza albo przed Saturninusem, powiedzmy w latach 11/10 do 9/8 p.n.e. Alternatywnie Kwiryniusz mógł być namiestnikiem Syrii ok. 2 r. p.n.e. Łukasz, pochodzący z Antiochii Syryjskiej, mógłby zatem przypisać dokonanie spisu Kwiryniuszowi, albo dlatego, że ok. 8 r. p.n.e. cesarz August zaczął proces systematycznego przeprowadzania spisów połączonych z przysięgą wierności (i być może wówczas odbył się taki spis w Syrii), albo dlatego, że do 2 r. p.n.e., kiedy August został ogłoszony Ojcem Ojczyzny, proces ten został zakończony. Jest to rozwiązanie, do którego osobiście najbardziej bym się przychylał, aczkolwiek inne możliwe rozwiązania są dla mnie równie satysfakcjonujące.

57:32 Majewski stwierdza, że styl Łukasza szczególnie naśladuje tu styl biblijny, znany z Septuaginty, a opis objawienia się Anioła Pańskiego pasterzom (Łk 2,8-20) naśladuje styl podniosły, charakterystyczny do starotestamentowej literatury objawieniowej i apokaliptycznej.

Odpowiedź: Nie widzę w fakcie stosowania stylu podniosłego, naśladującego opowiadania starotestamentalne niczego, co by podważało historyczność opowiadania Łukasza.

58:18 Majewski na slajdzie przedstawia cytat z książki ks. prof. Franciszka Mickiewicza, który również powątpiewa w historyczność opisu w Ewangelii Łukasza. Ks. prof. Franciszek Mickiewicz dziwi się, że Józef zamieszkały w Betlejem miał problemy ze znalezieniem godnego miejsca dla porodu dla swojej żony Maryi co kłoci się ze wschodnią gościnnością. I że te problemy pozwalają sądzić, że Łukasz zamieszcza jedynie „echo wspomnień” prawdziwych wydarzeń, których przebiegu nie usiłuje rekonstruować. A celem opowiadania jest ukazanie teologicznego znaczenia wydarzeń. Plus identyczne uwagi o spisie ludności jak u Majewskiego.

Odpowiedź: To są urojone problemy ks. prof. Franciszka Mickiewicza polemizującego z jasełkową tradycją. Słowo przetłumaczone w Biblii Tysiąclecia jako „gospoda” to w oryginale greckim κατάλυμα, katalumai jego interpretacja stała się przedmiotem dyskusji. Oprócz Łk 2,7 w Nowym Testamencie występuje jeszcze w Mk 14,14 i paralelnym Łk 22,11 gdzie oznacza Wieczernik (Gdzie jest izba - κατάλυμα-, w której mógłbym spożyć Paschę z moimi uczniami?). Tak więc sama κατάλυμα(której odpowiednikiem w łacińskiej Wulgacie Hieronima jest diversorium) może oznaczać różne rzeczy w zależności od kontekstu. Zarówno gospodę, zajazd, salę gościnną, jak główną (a często jedyną) izbę w domu mieszkalnym, gdzie przebywali wszyscy domownicy. W kulturze zachodnioeuropejskiej pod wpływem Wulgaty utarło się tłumaczenie tego zwrotu jako „gospody”, podobnie jak przekonanie, że Jezus narodził się w stajni, wyobrażanej sobie jako drewniana szopa, co odwzorowywało po prostu realia europejskie. Natomiast na Wschodzie tradycja o narodzinach Chrystusa w grocie pozostawała niezachwiana pod wpływem niezwykle tam popularnej apokryficznej Protoewangelii Jakuba z II w. Niektórzy współcześni komentatorzy sugerują, że w małym Betlejem raczej nie było jakiejś gospody, zajazdu czy karawanseraju, a Józef raczej szukałby gościny u swoich krewnych niż w publicznym zajeździe. I nikt nie odmówiłby rodzącej kobiecie miejsca, w którym mogłaby urodzić. Problem był inny, mianowicie rodząca kobieta była uznawana za rytualnie nieczystą, podobnie jak wszystko, czego by się dotknęła (patrz rozdziały 12 i 15 Księgi Kapłańskiej). Toteż nawet jeśli Józef i Maryja zostali w Betlejem przyjęci w gościnę u swoich krewnych, to rodząca Maryja musiała, będąc uznana za nieczystą, zostać wygnana z zatłoczonego głównego pomieszczenia gościnnego (katalumy) do znajdującej się w przylegającej do domu jaskini mieszczącej stajnię (i żłób dla bydła).

Wedle opowiadania Protoewangelii Jakuba, Maryja z Józefem nie dotarli jeszcze do Betlejem, a Józef znalazł po prostu przygodną grotę na prowizoryczne schronienie. Czy grota służyła ponadto jako właśnie przygodna stajnia zaopatrzona w żłób tego nie wiemy. Nie znamy dokładnego przebiegu wypadków i możliwe są różne scenariusze. Zarówno ten nakreślony powyżej, że Maryja z Józefem znaleźli wcześniej schronienie u krewnych, lecz ze względu na żydowskie przepisy o nieczystości musiała rodzić w stajni-grocie, jak i ten nakreślony przez Pseudo-Jakuba: grota była przygodnym schronieniem tak dla Maryi, jak i dla okolicznych pasterzy.

A co do uwag o spisie ludności jak powyżej.