Ojcowie Apostolscy a imię Boże

Autor: Włodzimierz Bednarski

Ojcowie Apostolscy a imię Boże

W niedawno opublikowanym artykule pt. „Czy ojcowie apostolscy rzeczywiście trzymali się nauk apostołów?” (Strażnica 1 lipca 2009 s. 27-29), Towarzystwo Strażnica choć wymieniło wiele ‘odstępstw’ Ojców Apostolskich od nauki Jezusa i Apostołów, to jednak nie postawiło im zarzutu porzucenia używania imienia Jehowa. Dziwne to, gdyż Świadkowie Jehowy znani są z tego, że właściwie do wszystkich mają o to pretensje, a wspomniani pisarze nie stosują imienia Jahwe.

W artykule tym będziemy chcieli pokazać dwie rzeczy:

Ojcowie Apostolscy używają takich imion Bożych, jakie widnieją w Nowym Testamencie i nie stosują imienia Jahwe.

Ojcowie Apostolscy przytaczając teksty ze Starego Testamentu cytują z kopii Septuaginty, które nie miały tetragramu JHWH lecz imię Kyrios czyli Pan.

 

Każdy czytelnik tekstów Ojców Apostolskich opublikowanych w książce pt. Ojcowie Apostolscy (A. Świderkówna, Warszawa 1990) zauważy, że w nich nie występuje hebrajskie Boże imię Jahwe. Dlatego omówimy tu poszczególne pisma wczesnochrześcijańskie, by pokazać jak w nich określany jest Bóg.

Nie będziemy tu omawiać szczegółowo dzieł Ojców Apostolskich, a zajmiemy się tylko kwestią imienia Bożego. Inne sprawy związane z nimi omówiliśmy w cyklu artykułów pt. Ojcowie Apostolscy a Towarzystwo Strażnica, na który składało się 8 odcinków (patrz www.piotrandryszczak.pl).

Oto ci, których pisma będziemy przywoływać:

Anonimowe Didache

Klemens Rzymski

Ignacy Antiocheński

Anonimowy „List Barnaby”

Polikarp ze Smyrny

Anonimowe „Męczeństwo świętego Polikarpa biskupa Smyrny”

Hermas

Anonimowy „II List do Koryntian”

Papiasz z Hierapolis.

 

Należy tu dodać, że w związku z tym, iż Ojcowie Apostolscy stosują imiona Boga, takie jakie ma Nowy Testament, to nie można nazywać ich odstępcami.

 

Didache

 

O dziele Didache (ok. 90 r.) Towarzystwo Strażnica pisało:

„Jednym z najwcześniejszych pozabiblijnych zbiorów zasad wiary chrześcijańskiej jest Didache, czyli Nauka dwunastu apostołów. Zdaniem niektórych historyków dzieło to, składające się z 16 krótkich rozdziałów, pochodzi sprzed roku 100 n.e. Jego autor jest nieznany. Didache wyjaśnia, co powinni wiedzieć ludzie pragnący zostać chrześcijanami” (Strażnica Nr 3, 1992 s. 19).

 

Autor Didache choć pisze „Dziękujemy Ci, Ojcze Święty, za święte Imię Twoje” (10:2), „stworzyłeś wszystko dla Imienia Twego” (10:3), to jednak nie używa imienia Jahwe.

Oto zaś imiona i określenia Boga, które on stosuje, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Bóg” (np. 1:2, 4:9-12);

„Pan” (np. 4:1, 12-13);

„Stwórca” (5:2);

„Ojciec” (7:1, 3);

Słowa modlitwy ‘Ojcze nasz’ (8:2);

„Ojciec nasz” (9:2-3);

„Ojciec święty” (10:2);

„święte Imię Twoje” (10:2);

„Pan wszechmogący” (10:3);

„Bóg Dawidowy” (10:6);

„Król wielki” (14:3).

 

Autor cytuje też Stary Testament po grecku, który jak widać nie posiadał imienia Jahwe:

„Oto bowiem słowa Pana: ‘Na każdym miejscu i w każdym czasie składać mi będą ofiarę czystą, ponieważ jestem Królem wielkim, mówi Pan, a imię moje budzi podziw między narodami’ [Ml 1:11]” (Didache 14:3).

 

W innym miejscu cytuje on słowa Za 14:5, zastosowując ten tekst do Jezusa:

„lecz jak powiedziano: ‘Przyjdzie Pan, a z Nim wszyscy święci’ [por. Za 14:5]. Wówczas to ujrzy świat Pana przychodzącego na obłokach niebieskich [Mt 24:30]” (Didache 16:7).

 

Prócz tego autor czyni aluzję do Pwt 6:5:

„Przede wszystkim będziesz miłował Boga...” (Didache 1:2).

 

W tych fragmentach w tekście hebrajskim widnieje imię Jahwe, a w Septuagincie, którą autor cytuje, jest imię Pan (Kyrios).

 

Klemens Rzymski

 

O Klemensie Rzymskim (†101) Towarzystwo Strażnica pisało:

„Kolejnym autorem wczesnych prac dotyczących chrystianizmu był Klemens, uważany za ‘biskupa’ Rzymu. Zakłada się, iż zmarł około roku 100 n.e.” (Strażnica Nr 3, 1992 s. 20).

 

Klemens choć pisze w „Liście do Kościoła w Koryncie” „żeby oddawać cześć imieniu prawdziwego i jedynego Boga” (43:6), „abyśmy pokładali nadzieję w Twoim Imieniu” (59:3) oraz „byśmy byli posłuszni wszechmocnemu i chwalebnemu Imieniu Twemu” (60:4; por. 64:1), to jednak nie używa imienia Jahwe.

 

Oto zaś imiona i określenia Boga, które stosuje on w swym „Liście do Kościoła w Koryncie”, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Bóg wszechmogący” (np. Wstęp, 2:2);

„Bóg” (np. 2:4);

„Pan” (np. 4:1);

„Ojciec” (np. 7:4, 23:1; 29:1);

„Władca wszechświata” (np. 8:1, 33:2);

„majestat Boży” (16:2);

„Zbawca” (18:14);

„Wielki Pan” (20:11);

„Stwórca wszechświata” (20:11, 33:2);

„Najwyższy” (29:2);

święty Pan zastępów” (34:6 por. 59:3);

„prawdziwy i jedyny Bóg” (43:6);

„wszystkowidzący Pan wieków” (55:6);

„Władca Nieba, Król wieków” (61:2);

„Bóg Ojciec” (64:1);

„Władca duchów” (64:1);

„Pan wszelkich istot żyjących” (64:1).

 

Kilka fragmentów z imionami Bożymi z tego pisma Klemensa przytacza też Strażnica Nr 3, 1992 s. 20.

 

Klemens w „Liście do Kościoła w Koryncie” cytuje też wielokrotnie Stary Testament po grecku, który jak widać nie posiadał imienia Jahwe, ale Pan.

Oto najważniejsze przykłady:

w 4:1-6 cytuje tekst Rdz 4:3-8;

w 8:2 cytuje tekst Ez 18:23, 33:11;

w 8:4 cytuje tekst Iz 1:16-20;

w 15:5 cytuje tekst Ps 12:4, 6 (LXX, Ps 11:4, 6);

w 16:3, 7 (por. 16:10-12) cytuje tekst Iz 53:1, 6 (por. Iz 53:10);

w 16:16 cytuje tekst Ps 22:9 (LXX, Ps 21:9);

w 18:15 cytuje tekst Ps 51:17 (LXX, Ps 50:17);

w 21:2 cytuje tekst Prz 20:27;

w 29:2 cytuje tekst Pwt 32:9;

w 34:6 cytuje tekst Iz 6:3;

w 48:2-3 cytuje tekst Ps 118:19-20 (LXX, Ps 117:19-20);

w 50:6 cytuje tekst Ps 32:2 (LXX, Ps 31:2);

w 52:2 cytuje tekst Ps 69:32 (LXX, Ps 68:32);

w 54:3 cytuje tekst Ps 24:1 (LXX, Ps 23:1);

w 56:3 cytuje tekst Ps 118:18 (LXX, Ps 117:18);

w 56:4 cytuje Prz 3:12.

 

Prócz tego w liście Klemensa jest wiele aluzji do wydarzeń ze Starego Testamentu i do tekstów opisujących je (patrz np. „List do Kościoła w Koryncie” 53:3-4, 55:6). Zawierają one w tekście hebrajskim imię Jahwe, którego Klemens nie używa za Septuagintą, którą cytuje.

 

Ignacy Antiocheński

 

O Ignacym Antiocheńskim (†107) Towarzystwo Strażnica pisało:

„Ignacy, biskup Antiochii, żył od połowy I do początku II wieku” (Strażnica Nr 3, 1992 s. 21).

 

Ignacy choć pisze, że jest „zaszczycony imieniem boskiej wspaniałości” („Do Kościoła w Magnezji” 1:2), „w imię Boże powitałem całą waszą wspólnotę” („Do Kościoła w Efezie” 1:3) oraz „potraficie zrobić to dla imienia Bożego” („Do Kościoła w Filadelfii” 10:2), to jednak nie używa imienia Jahwe.

Wspomniał też o jakichś odstępcach:

„Ludzie przewrotni mają zwyczaj obnosić się z Imieniem [Bożym], postępując jednocześnie inaczej, w sposób niegodny Boga, tych powinniście unikać niby dzikich zwierząt. Są to bowiem psy wściekłe, które gryzą ukradkiem. Musimy się ich wystrzegać, gdyż rany od ich zębów wyleczyć trudno” („Do Kościoła w Efezie” 7:1).

 

Ignacy pisał też o wielbieniu Imienia Bożego w Kościele, pomimo iż go nie wymienia, a więc nie chodzi mu o imię Jahwe. Oto jego słowa:

„Godzi się zatem, abyście jako Kościół Boga wybrali jednego diakona na posła Bożego, który by tam pojechał [do Antiochii Syryjskiej], a gdy się razem zgromadzą, radował się wspólnie z nimi i wielbił Imię [Boże]” („Do Kościoła w Filadelfii” 10:1).

 

Oto imiona i określenia Boga, które stosuje on w swych listach, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Bóg Ojciec” (np. „Do Kościoła w Efezie” Wstęp, 21:2);

„Ojciec” (np. „Do Kościoła w Efezie” Wstęp, 3:2);

„Bóg” (np. „Do Kościoła w Efezie” 1:1, 4:1);

„Ojciec Jezusa Chrystusa” (np. „Do Kościoła w Efezie” 2:1);

„Najwyższy Ojciec” („Do Kościoła w Rzymie” Wstęp);

„Pan” („Do Kościoła w Filadelfii” 8:1).

Oczywiście imiona te i tytuły Boga powtarzają się wielokrotnie we wszystkich siedmiu listach Ignacego, a my wymieniliśmy tu tylko kilka przykładowych miejsc ich występowania.

 

Tak się składa, że Ignacy w większości przypadków cytuje w swych listach Nowy Testament. Jeśli chodzi zaś o Stary Testament, to przytacza go kilka razy, ale akurat nie fragmenty zawierające którekolwiek imię Boże.

Jeden raz uczynił on aluzję (czy parafrazę) do Iz 52:5, w którym to tekście pada nawet dwa razy w Septuagincie imię Pan (Kyrios), a w języku hebrajskim Jahwe. Jednak Ignacy przytacza tylko krótki fragment tego wersetu, który nie obejmuje imienia Boga. Oto te jego słowa:

„Nie dawajcie pretekstu poganom, aby przez kilku bezrozumnych nie mówiono źle o wspólnocie Bożej. ‘Biada bowiem temu, przez którego głupotę moje imię jest znieważane’ [por. Iz 52:5]” („Do Kościoła w Tralleis” 8:2).

 

List Barnaby

 

O „Liście Barnaby” (datowany różnie, od 70 r. do 138 r.) Towarzystwo Strażnica wspomina następująco:

List Barnaby, rozdział 19:5 (ok. 100-132 n.e.)

‘Nie zamordujesz dziecka wywołaniem poronienia, nie zabijesz go również po urodzeniu’.” (Przebudźcie się! Rok LXIX [1988] Nr 4 s. 13).

 

Autor „Listu Barnaby” choć pisze „pozdrawiam was (...) w imię Pana” (1:1), „[świątynia] zostanie zbudowana w imię Pana” (16:7), to jednak nie używa imienia Jahwe.

 

Oto zaś imiona i określenia Boga, które stosuje „List Barnaby”, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Pan” (np. 1:1-2);

„Bóg” (np. 1:6);

„Ojciec” (1:9);

„Pan, wasz Bóg” (9:5);

„Bóg jest Panem od wieków i na wieki” (18:2);

„Władca całego wszechświata” (21:5.).

 

„List Barnaby” cytuje też wielokrotnie Stary Testament po grecku, który jak widać nie posiadał imienia Jahwe, ale Pan.

Oto najważniejsze przykłady:

w 2:5 cytuje tekst Iz 1:11-14;

w 3:1-2 cytuje tekst Iz 58:4-5;

w 6:4 cytuje tekst Ps 118:24 (LXX, Ps 117:24);

w 9:2 cytuje tekst Wj 15:26;

w 9:5 cytuje tekst Jr 4:3;

w 11:4 cytuje tekst Iz 45:2-3;

w 11:6 cytuje tekst Ps 1:3-6;

w 12:10 cytuje tekst Ps 110:1 (LXX, Ps 109:1);

w 12:11 cytuje tekst Iz 45:1;

w 13:2 cytuje tekst Rdz 25:21-23;

w 14:7-8 cytuje tekst Iz 42:6-7;

w 14:9 cytuje tekst Iz 61:1;

w 19:5 cytuje tekst Pwt 5:11.

 

Prócz tego w „Liście Barnaby” jest wiele aluzji do wydarzeń ze Starego Testamentu i do tekstów opisujących je (patrz np. 6:12 i 18, 9:1, 12:5, 21:3). Zawierają one w tekście hebrajskim imię Jahwe, którego list ten nie używa za Septuagintą, którą cytuje.

 

Polikarp ze Smyrny

 

Chociaż Polikarp (ur. 69, †155) nie używał imienia Jahwe, to chyba Towarzystwo Strażnica nie uważa za odstępcę, gdyż bardzo pozytywnie o nim pisze:

„Polikarp ze Smyrny urodził się w ostatnim trzydziestoleciu I wieku, a zmarł w połowie II. Podobno znał osobiście apostoła Jana, uważa się go też za autora Listu Polikarpa do Filipian. (...) Jego treść pokrywa się z naukami Jezusa i jego uczniów” (Strażnica Nr 3, 1992 s. 22);

 

„Polikarp był żywym ogniwem łączącym z apostołami. Szeroko objaśniał Pisma i stanowczo nakazywał trzymać się nauk Jezusa Chrystusa oraz jego apostołów” (Strażnica Nr 14, 1990 s. 21);

 

Cytował z Biblii i wygląda na to, że starał się żyć według chrześcijańskich zasad” (Strażnica 1 lipca 2009 s. 29).

 

Polikarp choć pisze „biada temu, kto sprawia, że inni bluźnią Pańskiemu Imieniu” („List do Kościoła w Filippi” 10:3), to jednak nie używa imienia Jahwe.

 

Oto zaś imiona i określenia Boga, które stosuje on w „Liście do Kościoła w Filippi”, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Bóg wszechmogący” (Wstęp);

„Bóg” (np. 1:3);

„Pan” (np. 1:1);

„Bóg zaś i Ojciec Pana naszego Jezusa Chrystusa” (12:2);

„Ojciec” (12:2).

 

Polikarp cytuje w większości Nowy Testament, ale kilka razy sięga też do Starego Testamentu po grecku, który jak widać nie posiadał imienia Jahwe, ale imiona Pan lub Bóg.

Oto przykłady z „Listu do Kościoła w Filippi”:

w 2:1 cytuje słowa Ps 2:11;

w 10:3 cytuje słowa Iz 52:5;

w 11:2 czyni aluzję do Jr 5:4.

 

Widzimy z powyższego, że choć list Polikarpa jest krótki, to jednak ukazał on, iż ten męczennik nie stosował, tak jak i Nowy Testament, imienia Jahwe, ale takie tytuły i imiona Boga, jakie w nim są zawarte.

 

„Męczeństwo świętego Polikarpa biskupa Smyrny”

 

Towarzystwo Strażnica, choć się do tego oficjalnie nie przyznaje, korzystało kiedyś z dzieła pt. „Męczeństwo świętego Polikarpa biskupa Smyrny”, opisując życie i śmierć Polikarpa. Artykuł pt. ‘Precz z bezbożnikami’, zawarty w Strażnicy Nr 22, 1989 s. 21-23, zawiera kilka epizodów i cytatów z niego.

W innej publikacji organizacja ta stwierdziła, że wierni Polikarpa (†155) nie byli „wielbicielami Jehowy Boga”, więc omawiane pismo nie mogło zawierać imienia Jahwe. Oto słowa Świadków Jehowy:

„Poza tym jeśli wzmiankę o adoracji szczątków Polikarpa traktować jako dowód istnienia kultu relikwii wśród rzekomych chrześcijan z drugiego stulecia n.e., byłby to dodatkowy dowód, że wielu z nich w owym czasie nie było wiernymi wielbicielami Jehowy Boga” (Strażnica Rok XCV [1974] Nr 22 s. 24).

 

Omawiane dzieło nie cytuje fragmentów ze Starego Testamentu, w których pada jakiekolwiek imię Boga. Natomiast określa Go ono kilkoma tytułami i imionami występującymi również w Nowym Testamencie. Oto one, zawarte w piśmie pt. „Męczeństwo świętego Polikarpa biskupa Smyrny”:

„Bóg Ojciec” (Wstęp);

„Bóg” (2:1);

„Pan, Bóg wszechmogący” (14:1);

„Ojciec umiłowanego i błogosławionego Syna, Jezusa Chrystusa” 14:1);

„Bóg wszelkiego stworzenia” (14:1);

„Bóg aniołów i mocy” (14:1);

„Bóg Ojciec wszechmogący” (19:2);

„Pan” (20:1).

 

Widzimy z powyższego, że choć omawiane pismo jest krótkie, to jednak ukazuje ono, iż nie stosowano wtedy, tak jak i w Nowym Testamencie, imienia Jahwe, ale takie tytuły i imiona Boga, jakie są zawarte w pismach Apostołów.

 

Hermas

 

O Hermasie i jego dziele pt. „Pasterz” (datowany na lata od 90 do 150 r.) Towarzystwo Strażnica pisało:

„Kolejnym ojcem apostolskim był Hermas, który pisał w pierwszej połowie II wieku” (Strażnica Nr 3, 1992 s. 22);

 

„Według uczonych Pasterz, będący ostatnim dziełem Hermasa, powstał między 140 a 155 rokiem n.e.” (Strażnica Nr 4, 2006 s. 14).

 

Hermas choć wielokrotnie pisze o „imieniu” np. by „modlić się do Pana i wielbić Jego Imię” („Pasterz”, ‘Widzenie drugie’ 1:2), że inni „cierpieli już dla Jego imienia” (jw. ‘Widzenie trzecie’ 1:9) itp. (np. jw. ‘Widzenie trzecie’ 2:3, 3:5; 5:2; ‘Przypowieść szósta’ 2:3; ‘Przypowieść ósma’ 6:2, 4), to jednak nie używa imienia Jahwe.

 

Oto zaś imiona i określenia Boga, które stosuje on w swym dziele pt. „Pasterz”, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Bóg” (np. ‘Widzenie pierwsze’ 1:6);

„Pan” (np. ‘Widzenie pierwsze’ 1:8);

„Bóg żywy” (np. ‘Widzenie drugie’ 7:2);

„Właściciel” (np. ‘Przypowieść piąta’ 5:2);

„Ojciec” (‘Przypowieść piąta’ 6:3);

„Bóg i Pan nasz, rządzący wszystkim i mający władzę nad całym stworzeniem” (‘Przypowieść dziewiąta’ 23:4).

 

Hermas przytacza często Nowy Testament, ale wielokrotnie sięga też do Starego Testamentu po grecku, który jak widać nie posiadał imienia Jahwe, ale Pan (Kyrios). Jednak autor „Pasterza” najczęściej fragmenty z greckiej Septuaginty parafrazuje lub czyni do nich aluzje posługując się słownictwem z danych wersetów.

Oto przykłady z dzieła pt. „Pasterz”:

w ‘Widzenie drugie’ 1:2 aluzja do Ps 86:11 (LXX, Ps 85:11);

w ‘Widzenie trzecie’ 4:3 aluzja do Ps 86:9, 12 (LXX, Ps 85:9, 12);

w ‘Widzenie trzecie’ 11:3 aluzja do Ps 55:23 (LXX, Ps 54:23);

w ‘Widzenie czwarte’ 2:4 aluzja do Ps 55:23 (LXX, Ps 54:23);

w ‘Przykazanie piąte’ 2:3 aluzja do Ps 34:2 (LXX, Ps 33:2);

w ‘Przykazanie szóste’ 1:5 aluzja do Jl 2:12;

w ‘Przykazanie dziewiąte’ 1:2 aluzja do Jl 2:12;

w ‘Przykazanie dziesiąte’ 1:6 aluzja do Prz 1:7;

w ‘Przykazanie dwunaste’ 3:4 aluzja do Ps 19:9 (LXX, Ps 18:9);

w ‘Przykazanie dwunaste’ 4:2 aluzja do Ps 113:4 (LXX, Ps 112:4);

w ‘Przypowieść pierwsza’ 1:6 aluzja do Ps 103:17-18 (LXX, Ps 102:17-18).

 

Takich aluzji i parafraz do tekstów Starego Testamentu w dziele pt. „Pasterz” znajdziemy wiele, a my tu wybraliśmy te najbardziej charakterystyczne i widoczne.

 

„II List do Koryntian”

 

O „II Liście do Koryntian” (połowa II w.) Towarzystwo Strażnica napisało:

„W tym samym okresie działali też anonimowi autorzy takich pism, jak Didache (...) czy przypisywany Klemensowi Drugi List do Koryntian” (Strażnica 1 lipca 2009 s. 28).

 

Choć omawiany list podaje „Stale, wśród wszystkich narodów znieważają Imię moje” i „biada temu, z czyjego powodu znieważane jest Imię moje” („II List do Koryntian” 13:2; por. 13:4), to jednak nie użyto w nim imienia Jahwe.

 

Oto zaś imiona i określenia Boga, które zastosowano w „II Liście do Koryntian”, często identyczne jak w Nowym Testamencie:

„Bóg” (2:2);

„Ojciec prawdy” (3:1);

„Ojciec” (np. 8:3);

„Pan” (np. 4:1);

„Ojciec nasz Bóg” (14:1);

„Bóg nasz Stwórca” (15:2);

„Bóg Jedyny i Niewidzialny” (19:5).

 

„II List do Koryntian” cytuje w większości Nowy Testament, ale kilka razy sięga też do Starego Testamentu po grecku, który jak widać nie posiadał imienia Jahwe, ale Pan.

Oto przykłady z „II Listu do Koryntian”:

w 13:2 czyni aluzję do Iz 52:5;

w 15:3 czyni aluzję do Iz 58:9;

w 17:4 czyni aluzję do Iz 66:18.

Omawiając wymienione fragmenty ze Starego Testamentu autor listu wiąże je z „Bogiem” lub „Panem”, a nie z imieniem Jahwe.

 

Papiasz z Hierapolis

 

O życiu Papiasza (I/II w.) Towarzystwo Strażnica pisało kilka razy. Oto jedna z jego wypowiedzi:

„Podobno Papiasz znał apostoła Jana. Pisał najprawdopodobniej na początku II wieku. Do naszych czasów przetrwały tylko fragmenty jego dzieł” (Strażnica Nr 3, 1992 s. 22).

 

W ocalałych fragmentach z dzieła Papiasza pt. Wykłady mów Pańskich nie ma śladów tego, iż on używał imienia Jahwe. W zachowanych jego ‘skrawkach’ w pismach Ireneusza (ur. 130-140) i Euzebiusza (ur. 260) mówi on przede wszystkim o Jezusie, choć są dwa urywki w których nazywa on Boga „Panem”. Oto jego słowa:

„przeze mnie chwal Pana”;

„Jak Pan sprawi, że to wszystko się zrodzi?” (cytaty zachowane w piśmie Ireneusza „Przeciw herezjom” 5:33,3; przytoczone za „Apokryfy Nowego Testamentu” ks. M. Starowieyski, Lublin 1986, t. I, s. 111).

 

Jak z powyższego widzimy, Ojcowie Apostolscy, tak jak i Nowy Testament, nie stosowali w swych pismach hebrajskiego imienia Jahwe. Oni wielokrotnie przywoływali Stary Testament w języku greckim, tzw. Septuagintę i za nią używali greckiego imienia Kyrios tzn. Pan. Jak z tego wynika, ich kopie Starego Testamentu nie posiadały imienia Jahwe. Prócz tego określali Boga identycznymi lub podobnymi imionami i tytułami do tych, które zawiera Nowy Testament. Równocześnie stosując np. określenie „imię Pana”, tak jak Apostołowie, nie łączyli tego z imieniem Jahwe. Nie można więc Ojców Apostolskich za to, że nie używali imienia Jahwe, zaliczać do ‘odstępców’, jak to robią Świadkowie Jehowy. Na tej samej zasadzie trzeba by ten sam zarzut postawić Nowemu Testamentowi i jego autorom.

 

Na koniec składam podziękowanie J. Lewandowskiemu, którego artykuł pt. Pierwsi chrześcijanie a Imię Boże posłużył mi częściowo za materiał do tego opracowania (patrz: Ojcowie Apostolscy a imię Boże). Choć omawia on tylko niektórych z Ojców Apostolskich (na których ja się tu wyłącznie skupiłem), ale za to sięga po kolejnych wczesnych pisarzy chrześcijańskich z II i III wieku. Zachęcam więc zainteresowanych do zapoznania się z tym artykułem.

Osobne podziękowanie składam J. Romanowskiemu z Warszawy, którego niektóre uwagi dotyczące tego artykułu, jak i cyklu pt. Ojcowie Apostolscy a Towarzystwo Strażnica, były bardzo przydatne.


Powrót do strony głównej
Powrót początku artykułu
facebook
Opracował: Piotr Andryszczak
© 2007-2021