Dodatek 3. Nowe wydarzenia dla roku 1910 i lat 1914-1922

Autor: Włodzimierz Bednarski,
"Lata 1914-1922 w oczekiwaniach organizacji Świadków Jehowy"
"Dawne zapowiedzi i proroctwa Towarzystwa Strażnica"

Dodatek 3. Nowe wydarzenia dla roku 1910 i lat 1914-1922

[Dodatek 3 występuje tylko do wersji PDF]

Wydaje się, że Towarzystwu Strażnica, gdy nie wypełniło się jakieś zapowiadane wydarzenie, najłatwiej było przydzielić danej dacie wypełnienie niewidzialne (a więc niesprawdzalne), lub po czasie podnieść rangę jakiegoś zaistniałego faktu z historii tej organizacji. Poniżej zobaczymy, że tak właśnie postąpiła ona w wielu przypadkach.

Rok 1910

Po śmierci C. T. Russella, Towarzystwo Strażnica chciało koniecznie nadać jakieś znaczenie dla roku 1910, by pokazać, że coś się wypełniło w tamtym czasie. Za największe wydarzenie dla tego czasu uznano kazanie o syjonizmie wygłoszone przez niego do rzeszy Żydów. Zauważmy poniżej, jaką rangę nadano tej mowie, twierdząc, że w tym ruchu Żydów objawia się „łaska Boska”!

W komentarzu do tekstu Rdz 21:14-19 Towarzystwo Strażnica, w swej znanej publikacji, podało:

„[Rdz] 21:14-19. Nadzieje świata są ściśle złączone z nadziejami Izraela w ciele, którego wyobrażał Izmael, podobnie jak Izaak wyobrażał duchowego Izraela. Nadzieje Syjonistów ożywione zostały na wielkiem zgromadzeniu w »Hipodrome« w roku 1910-ym, gdy Pastor Russell wypowiedział mowę o Syjonizmie w Proroctwach, wobec 5500 Żydów. Tutaj antysymboliczny Izmael, już niemal umierający z pragnienia, został obdarzony wodą życia, najbardziej potrzebną. Jest to znak, że łaska Boska zostanie niedługo Żydom przywrócona, która objawia się teraz w Syjonizmie” (Miljony ludzi z obecnie żyjących nie umrą! 1920 s. 73).

Również wcześniej, bo już w roku 1917 (zaraz po śmierci Russella), Towarzystwo Strażnica uczyło o roku 1910. W komentarzu do słów z Ez 37:9 („Prorokuj do ducha, prorokuj, synu człowieczy!”) napisało ono:

„Pastor Russell, jako pozafigura Ezechyjela, miał nakazane głosić rozproszonym po całym świecie Żydom (...), że całe Słowo Boże wskazuje na dwa wielkie błogosławieństwa: (1) ożycie ich syonistycznych nadziei i urzeczywistnienie ich w zgromadzeniu licznych Żydów do Jeruzalemu, oraz ustanowienie tamże ogólno światowego państwa żydowskiego, rozciągającego swą władzę nad całym światem (...) Po drugie (2) zgromadzenie wszystkich Żydów ze wszystkich wieków z niewoli śmierci – aby znowu żyli na ziemi, w ziemskiej fazie Królestwa Bożego (...) pod widocznemi rządami zmartwychwstałych starożytnych patryarchów. Począwszy od roku 1910, Pastor Russell zwracał uwagę tysięcy Żydów po całym świecie na fakt, że cały Stary Testament przepowiedział to, jako uprawnione dążenia i pragnienia Żydów” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 646 [ang. 1917 s. 554]).

W innym fragmencie uczono:

„Jest możebne, iż w roku 1980 zajdzie powstanie ze śmierci całego Cielesnego Izraela. Jest to 70 lat od czasu, gdy Pastor Russell w 1910 roku wydał wielkie świadectwo Żydom w New Yorku w wielkim budynku Hippodromie” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 70 [ang. edycja 1917 s. 62: It is possible that A. D. 1980 marks the regathering of all of Fleshly Israel from their captivity in death...]).

Ciekawe też, że jedno z czasopism z roku 1917, publikujące książkę pt. Dokonana Tajemnica w odcinkach, powyższe zdanie oddało inaczej (!):

„Jest możebne, iż w roku 1980 zajdzie coś ważnego dla Cielesnego Izraela, lecz na pewno nic takiego dla nas” (Strażnica Nr 12, 1917 s. 170; patrz też ang. Dokonana Tajemnica 1918 [75,000 Edition]: It is possible that A. D. 1980 may have something of special interest for Fleshly Israel, but certainly not for us.).

Jednak Towarzystwo Strażnica obarczyło też C. T. Russella i swoich głosicieli za niepowodzenie roku 1910. Oto słowa o tym:

„Gdy plaga za plagą nawiedzały systemy nominalnego Chrześciaństwa, prawdziwy lud Boży kilka razy spodziewał się, że już przyszedł czas na jego wyswobodzenie. Brat Russell spodziewał się, że kościół będzie wzięty poza zasłonę w roku 1878, 1881, 1910 i 1914 – tak jak to było z Eliaszem, który wyszedłszy z Elizeuszem, szedł aż do czterech miejscowości, zanim rzeczywiście był wzięty. Te wszystkie chwilowe zawody w nadziei od Boga były przeznaczone i zrządzone” (Strażnica Nr 5, 1918 s. 76 [ang. 15.04 1918 s. 6237, reprint]);

„Od roku 1878 Jezus gromadził swych poświęconych naśladowców; i ci, nadzieją prędkiego narodzenia się nowego narodu lub rządu, znosili cierpienia i przeciwności dla sprawiedliwości, silnie stojąc przy drogich prawdach. Oni spodziewali się tego narodzenia w roku 1910 i w innych datach, ale szczególnie w roku 1914” (Strażnica 15.04 1925 s. 117 [ang. 01.03 1925]).

Rok 1910, długo po jego minięciu, funkcjonował jako ważna data w organizacji Świadków Jehowy. Oto dwie z wypowiedzi o nim z roku 1923:

„Tak jak powiedziano na początku, że Abram wkroczył do Chanan na wiosnę w roku 2044 3/4 lat przed Chrystusem. Liczył 75 lat gdy opuścił Haran i wszedł do Chanan (1 Mojżeszowa 12:4, 5). Zatem odtąd aż do czasu, gdy Abram miał 99 lat musiało upłynąć 24 lat lub też działo się to w czasie 2020 3/4 lat przed Chrystusem. A cztery tysiące lat od tej daty skończyłoby się w (4000 – 2020 3/4, co równa się) 1979 1/4 lat R. P., czyli na wiosnę 1980 r. Byłby to czas ograniczający, w którym Izrael »tu się wróci« ze swej śmierci. Będzie to akurat siedemdziesiąt lat od wiosny roku 1910, w którym to roku Pastor Russell zaczął głosić restytucję dla Żydów w Jeruzalem” (Strażnica 15.11 1923 s. 351 [ang. 01.07 1920]);

„Jeżeli wnioski jego przeciwników o chronologii są słuszne, to w takim razie wszystko, co okazało się w roku 1914 i potem musi być odrzucone jako dowód królestwa Mesyaszowego. (...) Taka zmiana wytrąci z równowagi całą naszą chronologię i zniszczy wartość dat 1874, 1878, 1910, 1914 i 1918. Równałoby się to powiedzeniu: »Gdzież jest dowód Jego obecności?« »Pan mój zwleka z swem przyjściem« – (2 Piotr 3:4; Mat. 24:48)” (Co mówi Pismo Święte o powrocie naszego Pana? – Jego parousia, epifania i apokalupsis 1923 s. 86).

Prawie identyczny tekst zamieszczono wcześniej w jednym z czasopism (patrz Strażnica 15.06 1922 s. 187 [ang. 01.05 1922]).

Tu warto nadmienić, że dziś data 1910 nie ma zapewne już żadnego znaczenia dla Towarzystwa Strażnica. Odrzuciło ono bowiem naukę o syjonizmie, a o roku 1910 nawet nie wspomniano w znanym podręczniku:

„Badacze Pisma Świętego dobrze znali liczne proroctwa o odrodzeniu, przekazane przez proroków Bożych starożytnemu Izraelowi (...). Do roku 1932 uważali, iż spełnią się one przede wszystkim na rodowitych Żydach. Wierzyli zatem, że Bóg znów okaże Izraelowi łaskę i stopniowo sprowadzi Żydów do Palestyny, otworzy im oczy na prawdę o Jezusie jako Odkupicielu i mesjańskim Królu i za ich pośrednictwem zleje błogosławieństwa na wszystkie narody. Z tego względu brat Russell wygłaszał do ogromnych rzesz Żydów w Nowym Jorku i w Europie przemówienie »Syjonizm w proroctwie«, a brat Rutherford napisał w roku 1925 książkę Pociecha dla Żydów” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 141).

Jednak w innej publikacji (z roku 1975) wymieniono jeszcze rok 1910:

„Albo w sławnym teatrze Hippodrome w Nowym Jorku, gdzie w niedzielę 9 października 1910 roku Russell zwracał się do olbrzymiego audytorium złożonego z Żydów. Gazeta New York American z 10 października 1910 roku między innymi tak opisywała to przemówienie: »Niecodzienny widok 4000 Żydów entuzjastycznie oklaskujących »pogańskiego« mówcę po wysłuchaniu kazania na temat ich własnej religii oglądaliśmy wczoraj po południu w Hippodrome, gdzie pastor Russell, słynny przewodniczący Przybytku Bruklińskiego, odprawiał niezwykłe nabożeństwo«. Wśród obecnych znajdowało się bardzo wielu rabinów i nauczycieli” (Dzieje Świadków Jehowy w czasach nowożytnych. Stany Zjednoczone Ameryki. Na podstawie Rocznika Świadków Jehowy na rok 1975 s. 14-15).

Co jeszcze dziś Towarzystwo Strażnica mówi o roku 1910? Oto jego słowa:

„Co prawda nasi bracia często określali siebie mianem Badaczy Pisma Świętego, a od roku 1910, mówiąc o swych zebraniach, posługiwali się nazwą Stowarzyszenie Międzynarodowych Badaczy Pisma Świętego” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 151).

Rok 1910 miał też znaczenie dla polskich zwolenników Towarzystwa Strażnica:

„W maju roku 1910 złożył krótką wizytę w Warszawie brat Charles Taze Russell, pierwszy prezes Towarzystwa Strażnica. Jakąż radość przeżyła wówczas grupa około 20 przybyłych na spotkanie z nim! Otrzymane zachęty wzbudziły taki entuzjazm, że trzech braci zgłosiło się do pracy pionierskiej, zwanej wówczas kolportażem” (Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 177).

Widzimy z powyższego, że rok 1910 w latach trzydziestych XX wieku stracił całkowicie na znaczeniu w doktrynie Towarzystwa Strażnica, a wcześniej także w jego chronologii. Odrzucenie go wiązało się zapewne z porzuceniem nauki o syjonizmie, jako znaku „łaski Boskiej”.

Rok 1914

Chociaż rok 1914 niby spełnił Towarzystwu Strażnica czas zakończenia „czasów pogan” (nie spełnił jednak wszystkich oczekiwań z nim związanych), to jednak wprowadziło ono nowe znaczenie dla tej daty. Poniżej wskazujemy, jakie najważniejsze wydarzenia organizacja Świadków Jehowy dziś łączy z nim. Wymienimy ich sześć (najważniejszych) z podanych kilkunastu w skorowidzach tej organizacji w haśle Daty o znaczeniu proroczym (patrz Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 96; Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 2001-2015 2016 s. 112).

Rok 1914 wyznacza Świadkom Jehowy przede wszystkim:

„początek dni ostatnich”;

„ustanowienie Królestwa”;

„początek dnia Pańskiego (Obj. 1:10)”;

„obecność Chrystusa”;

„koniec »siedmiu czasów« (Dn 4)”;

„koniec »wyznaczonych czasów narodów« (Łk 21:24)” (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 96, 101).

Dwa ostatnie wydarzenia sięgają początkowej interpretacji Towarzystwa Strażnica, choć spełnienie tego proroctwa inaczej wtedy rozumiano, jak widzieliśmy z wcześniej przedstawionego materiału. Pozostałe wydarzenia zupełnie odmiennie rozumiano kiedyś, co ukazujemy w tabeli.

Nauka pierwotna	Nauka obecna
„Są dwie ważne daty, których nie należy uważać za jedno i to samo, mianowicie: początek »czasu końca« i »obecność Pana«. »Czas końca« obejmuje okres od R. P. 1799 (...) Czas obecności naszego Pana datuje się od R. P. 1874” (Harfa Boża 1921, 1930 s. 239); „Tysiąc dwieście sześćdziesiąt lat od r. P. 539 doprowadza nas do r. P. 1799, co jest dodatnim dowodem, że z rokiem 1799 zaznacza się początek »czasu końca«.” (Stworzenie 1928 s. 338);	1914 – „początek dni ostatnich”. Nauka wprowadzona w roku 1930. Oto słowa o tym: „Przez długi czas było rozumiane, że »koniec czasu« rozpoczął się z rokiem P. 1799 i trwał aż do roku 1914, oraz że początek tegoż jest szczególnie zaznaczony przez to, że naonczas Papiestwo otrzymało bolesną ranę (...) jednakowoż dowód ten nie jest w żadnej mierze przekonywującym. To mogło poniekąd wypełnić się w pewnej części” (Strażnica 01.02 1930 s. 35 [ang. 01.12 1929]); „Biorąc te wszystkie Pisma razem i wiedząc, że one muszą być w akuratnej harmonji (...) można łatwo zauważyć, że ten szczególnie ustalony i »naznaczony czas« był i jest R. P. 1914. Nic takiego nie spełniło się w r. 1799, by odpowiadało proroctwu jako rok 1914” (jw. s. 37).
„Pastor Russell przemawiał z punktu Boskiego widzenia (...) w ziemskiej fazie (...) Królestwa Bożego, ustanowionego już niewidzialnie w latach od 1878-1914” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 528); „Wiara nasza, że Królestwo zaczęło się czyli weszło we władzę w kwietniu 1878 roku opiera się na tej samej podstawie co i nasza wiara w to, że Pan nasz zaczął być obecnym na ziemi w październiku 1874 roku i że w tym samym czasie rozpoczęło się żniwo” (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 258).	1914 – „ustanowienie Królestwa”. Nauka wprowadzona w roku 1922 i doprecyzowana w roku 1925 (patrz Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 95 – „1925 (...) narodziny Królestwa”).
„Wierzymy, iż Słowo Boże dostarcza nam niewątpliwego dowodu na to, że obecnie żyjemy w tym »Dniu Pańskim«; że on zaczął się w roku 1873 i trwać będzie czterdzieści lat [cytat ze Strażnicy z 1879 r.]” („Nowe niebiosa i nowa ziemia” 1958 s. 213);	1914 – „początek dnia Pańskiego (Obj. 1:10)”. Nauka wprowadzona w latach 1928-1934, gdy odrzucono powrót Chrystusa w roku 1874 (patrz poniżej).
„Stosując tą samą regułę, dzień za rok, 1335 dni po R. P. 539 sprowadza nas do R. P. 1874, w którym to czasie, według chronologii biblijnej, Pan po raz wtóry przyszedł na ziemię. (...) Czas obecności naszego Pana datuje się od R. P. 1874, jak powyżej udowodniono” (Harfa Boża 1929 s. 238-239); „Pismo Św. dowodzi, że wtóra obecność Pana Jezusa Chrystusa rozpoczęła się w roku 1874 po Chr. Odnośne dowody zawarte są w broszurze »Powrót naszego Pana«.” (Proroctwo 1929 s. 72).	1914 – „obecność Chrystusa”. Nauka wprowadzana w latach 1928-1930, choć jedna z publikacji z końca roku 1934 zdaje się temu przeczyć, gdyż podaje datę 1874: „Wtóra i niewidzialna obecność Chrystusa datuje się od roku tysiąc osiemset siedmdziesiątego czwartego” (Strażnica 01.05 1934 s. 141 [ang. 01.06 1933 s. 174]). O roku 1914 zaś napisano: „O ile więc ta kalkulacja jest właściwa, to w takim razie winniśmy zauważyć niektóre dowody w r. 1914, któreby mogły zaświadczyć o końcu świata i o przyjściu Pańskim” (Ostateczne dni 1928 s. 17).

Jak z powyższego materiału widzimy, nauka Towarzystwa Strażnica o rok 1914 zmieniła się w wielu elementach, a wydarzenia dziś przypisywane tej dacie, kiedyś łączono z innymi latami.

O innym wydarzeniu przeniesionym z roku 1918 na rok 1914 piszemy też poniżej (patrz Rok 1918).

Rok 1915

Wydaje się, że rok 1915, jako ważna data, już nie funkcjonuje od roku 1940 w czasopismach i książkach dzisiejszych Świadków Jehowy. Występuje on nadal w publikacjach Towarzystwa Strażnica, ale tylko w Wykładach Pisma Świętego, tzn. w książkach pt. Nadszedł Czas, Przyjdź Królestwo Twoje, Walka Armagieddonu i Dokonana Tajemnica (także w Stworzenie czyli historja biblijna w obrazach 1914). Tomy te drukowano nadal przez wiele lat po roku 1914 (aż do roku 1927), a reklamowano je aż do roku 1930 (patrz np. Wyzwolenie 1929 s. 351; Strażnica 01.11 1929 s. 322; Strażnica 01.04 1930 s. 111; Złoty Wiek 15.07 1930 s. 224).

We wcześniejszych książkach i broszurach autorstwa J. F. Rutherforda, wydawanych od roku 1920, rok 1915 już nie występuje.

Później, w roku 1938, pojawia się ponownie rok 1915, jako czas rozpoczęcia królowania Chrystusa:

„Stąd więc ‘siedm czasów pogańskich’ zakończyło się w jesieni roku 1914 około 1 października, a jednak według typu żydowskiego Jehowa wprowadził na urząd swego panującego Króla aż następnej wiosny, to jest w roku 1915 po Chr.” (Strażnica 15.08 1938 s. 247-248 [ang. 15.06 1938 s. 183-184]).

„W »jedenastym roku« po 1914 (mianowicie na wiosnę 1915, kiedy Jehowa wprowadził na urząd swego króla, jak jest podane wyżej)...” (Strażnica 15.08 1938 s. 248 [ang. 15.06 1938 s. 184]).

„Królowie żydowscy bywali formalnie osadzani na tronie i koronowani na wiosnę. Jehowa wprowadził na urząd panującego Króla na wiosnę w roku 1915. Dlatego ‘czwarty rok’ panowania przez Chrystusa zaczął się na wiosnę roku 1918” (Strażnica 15.04 1939 s. 125).

Ten sam tekst podaje też angielski Rocznik Świadków Jehowy (patrz 1939 Year Book of Jehovah’s Witnesses, tekst do rozważań na 27 maja 1939 r.).

Jednak po śmierci prezesa J. F. Rutherforda (zm. 1942), Towarzystwo Strażnica nauczało znów o królowaniu Jezusa od roku 1914, a nie od roku 1915.

Dziś Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 (2003) wspominając rok 1915 podaje:

„zainicjowanie »pracy pasterskiej« (w ramach służby polowej)” (s. 93, hasło Daty).

Z powyższego widzimy, że rok 1915 tylko chwilowo zastąpił rok 1914, a później nie był już potrzebny Towarzystwu Strażnica w jego obliczeniach chronologicznych.

Również w tym samym roku Towarzystwo Strażnica zabrało głos w kwestii neutralności:

„W Strażnicy z września 1915 roku przedstawiono lepsze zrozumienie tej kwestii i zasugerowano, że Badacze Pisma Świętego nie powinni wstępować do wojska. Jednak artykuł ten nie ukazał się w niemieckim wydaniu Strażnicy” (Strażnica sierpień 2016 s. 32).

Ciekawostką jest fakt, że właśnie w roku 1915 rozpoczęto w wydawać Strażnicę w języku polskim:

„(...) w roku 1915 już regularnie co miesiąc drukowano polską Strażnicę” (Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 176).

Tego samego roku 1915 (za życia C. T. Russella) J. F. Rutherford wydał swoją pierwszą broszurę po angielsku pt. Wielka bitwa w kościelnych niebiosach (patrz Nowożytna historia Świadków Jehowy ok. 1955 t. 1, s. 16, 35, 38; Watch Tower Publications Index 1930-1985 1986 s. 917), w której, jako prawnik, bronił przed zarzutami swego prezesa.

Rok 1916

Rok 1916 stracił swe pierwotne znaczenie z chwilą zakończenia (w roku 1930) rozpowszechniania książki pt. Dokonana Tajemnica (patrz reklama Złoty Wiek 15.07 1930 s. 224). Przypominamy, że początkowo po śmierci C. T. Russella nadano dacie jego śmierci charakter biblijny i proroczy, łącząc ją z fragmentami z Księgi Ezechiela (patrz powyżej rozdział Reinterpretacje tekstów o latach 1914-1922).

Dziś Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 (2003) wspominając rok 1916 podaje:

„(...) śmierć Russella” (s. 93, hasło Daty).

Rok 1917

Rok 1917 także stracił swe pierwotne znaczenie i dziś do tej daty nikt w Towarzystwie Strażnica nie przywiązuje żadnej wagi chronologicznej. Oto jakie wydarzenia wspomina się w łączności z rokiem 1917:

„(...) wybór Rutherforda na prezesa Towarzystwa Strażnica (...)

Towarzystwo wyznacza teren kolporterom i »robotnikom« prowadzącym »pracę pasterską« (...)

czterech odsuniętych członków zarządu występuje przeciw Rutherfordowi (...)

opublikowanie książki Dokonana Tajemnica” (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 93).

W tym samym roku Towarzystwo Strażnica wydało też książkę pt. Pastor Russell’s Sermons (Kazania pastora Russella) (jw. s. 429).

Rok 1918

Rok 1918 obfituje, podobnie jak rok 1914, w różne wydarzenia, którym dziś Towarzystwo Strażnica nadaje wielką rangę. Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 (2003, s. 96) wymienia ich aż kilkanaście, a nowszy Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 2001-2015 (2016, s. 112) kolejne. Oto one:

„cisza w niebie, złożenie kadzidła” (Obj 8:1, 3, 4);

„koniec 1260 dni (Obj 11:3)”;

„koniec »czasu, czasów i połowy czasu« (Dn 7:25; 12:7)”;

„król północy »upada na duchu« (Dn 11:30)”;

„rozpoczyna się zmartwychwstanie niebiańskie” (po roku 2007 dodano słowo „prawdopodobnie”);

„sąd rozpoczyna się od »domu Bożego« (1Pt 4:17)”;

„»usunięcie ofiary ustawicznej« (Dn 12:11)”;

„zabicie »dwóch świadków« (Obj 11:3, 7)”;

„zwycięstwo nad »świętymi« (Obj 13:7)”;

„Jehowa oczyszcza świątynię (Iz 66:6)”;

„»prawdziwy Pan i posłaniec [Anioł] przymierza« przybywają do świątyni duchowej (Mal 3:1)” (nauka zmieniona w roku 2013);

„pan niewolników, którzy otrzymali talenty, przychodzi dokonać obrachunku (Mt 25:19)” (nauka zmieniona w roku 2015); [inna publikacja wymienia rok 1919, a nie 1918: „Wcześniejsze wyjaśnienie: Jezus nagrodził swoich namaszczonych duchem niewolników żyjących na ziemi, gdy w roku 1919 powierzył im większą odpowiedzialność” (Strażnica 15.03 2015 s. 24)].

Ostatnio wspomniano też kolejną zmienioną naukę w roku 2016:

„1918-1919: kiedyś uważany za okres pobytu pomazańców w niewoli Babilonu Wielkiego: w16.11 22-23, 27-29” (skorowidz 1986-2016 zamieszczony na płycie Watchtower Library 2016 [Biblioteka Strażnicy 2016]).

Kiedyś też uczono następująco:

„Wesele Baranka zaczęło się w roku 1918 n.e.” (Strażnica Nr 5, 1970 s. 28).

Jednak z czasem zmieniono tę wykładnię, odrzucając rok 1918 i przenosząc to wesele w przyszłość (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 [ang. 1988] s. 277; Wnikliwe poznawanie Pism 2006 t. II, s. 1167).

Omówimy tu dwa najważniejsze z tych wydarzeń oraz dwa proroctwa liczbowe. Z pozostałymi zainteresowany sam może się zapoznać, gdyż wymienione skorowidze podają spis literatury omawiającej te zagadnienia. Natomiast prześledzenie całej historii zmian w interpretacji Świadków Jehowy dla tych wydarzeń przekracza zakres tego opracowania.

Główną nauką, która została wprowadzona dla wykazania, że coś się wydarzyło w roku 1918, była wykładnia Towarzystwa Strażnica o tym, iż w tym czasie niewidzialnie „Pan przyszedł do swojej świątyni” i przeprowadził osąd chrześcijaństwa. Tej interpretacji ta organizacja trzymała się przez wiele lat, ale przemilcza to, że gdy wprowadzano ją, nie była owa data tak bezdyskusyjna jak później. Oto pewne wątpliwości, czy nawet próba zmiany daty przyjścia Pana do świątyni na sąd:

„Wierzymy przeto, że dzień przygotowania skończył się roku 1914, oraz że w roku 1918 lub koło tego, Pan przyszedł do swojej Świątyni. To przyjście do świątyni było sądem. (...) Sąd ten ma być na Kościół prawdziwy, jako też na systemy nominalne” (Strażnica 01.12 1922 s. 366 [ang. 01.11 1922]);

„Kiedy Pan przyszedł do Swej świątyni w r. 1918 (według teraźniejszego obliczenia w r. 1917) to z ową chwilą rozpoczął się sąd. Czy tedy święci o tem rozumieli czy nie, to jednak prawdziwie miłujący Pana poszli z obwieszczaniem poselstwa” (Strażnica 01.09 1926 s. 261 [ang. 15.08 1926]).

Później Towarzystwo Strażnica odrzuciło rok 1917, czy owo „koło tego” roku 1918 i przyznało, że jednak „święci o tem” sądzie nie wiedzieli nic, aż do roku 1922. Oto relacja o tym:

„Przyjście Chrystusa do świątyni w roku 1918 było całkiem nieoczekiwane, nawet przez jego poświęconych wiernych naśladowców. W owym czasie prawda o jego przyjściu do świątyni, była wpierw spostrzeżona przy pomocy Pism, i wypełnieniu się proroctw po tym wydarzeniu, a mianowicie w roku 1922” („Prawda was wyswobodzi” 1946 s. 282);

„Już w roku 1922 lud Jehowy uświadomił sobie, że żyje w porze sądu przepowiedzianego przez Malachiasza. W Strażnicy (angielskiej) z 1 września czytamy (...). Został wyniesiony na tron jesienią roku 1914, dlatego zgodnie z powyższym wzorem wydaje się rozsądnym wniosek, że po trzyipółletnim okresie wszedł do duchowej świątyni, towarzysząc »prawdziwemu Panu«, Jehowie” (Strażnica Rok CVIII [1987] Nr 19 s. 12).

Tu należy koniecznie wspomnieć, że przed rokiem 1922 Towarzystwo Strażnica uczyło o tym niewidzialnym sądzie Jezusa i Jego przyjściu do świątyni jako zrealizowanym w roku 1878! Oto fragment o tej nauce:

„W dniach 5-13 września 1922 roku odbyło się w Cedar Point (Ohio) drugie zgromadzenie Międzynarodowych Badaczy Biblii, wówczas to dzięki świętemu Słowu i duchowi Bożemu oraz Jego organizacji świątynnej owym namaszczonym »dzieciom« Większego Izajasza naprawdę otworzyły się oczy na to, że Jehowa jest obecny w swej duchowej świątyni, ale nie od roku 1878, lecz od znacznie krótszego czasu. (...) Jehowa Bóg jest w swej duchowej świątyni od roku 1918” (Strażnica Nr 4, 1967 s. 8).

W przypisie do tego fragmentu podano:

„Zobacz wydaną przez Towarzystwo Strażnica publikację pt. »Nadszedł czas« (tytuł angielski »The Time Is at Hand« (...) strony 218-247), gdzie wyłuszczono ówczesny pogląd na znaczenie roku 1878” (jw. s. 8).

Rzeczywiście książka pt. Nadszedł Czas, którą Towarzystwo Strażnica reklamowało i rozprowadzało aż do roku 1930 (patrz reklama Złoty Wiek 15.07 1930 s. 224) uczyła o wspomnianych wydarzeniach datując je na rok 1878, a nie jak dziś w roku 1918. Oto przykład:

„Zupełnie podobnie rzecz się ma i w tem żniwie: Obecność naszego Pana jako Oblubieńca i jako Żniwiarza została rozpoznaną w ciągu pierwszych trzech i pół lat, od R. P. 1874 do R. P. 1878. Od tego czasu dobitnie okazuje się, że nadszedł w roku 1878 czas, w którym zaczną się królewskie sądy w domu Bożym” (Nadszedł Czas 1923 s. 267).

W roku 2013 Towarzystwo Strażnica kolejny raz zmieniło swoją naukę o przybyciu Jezusa do świątyni duchowej na inspekcję. Tym razem wprowadzono rok 1914:

„Aby to ustalić, w roku 1914 Jezus rozpoczął inspekcję duchowej świątyni. Przegląd ten i dzieło oczyszczania obejmowały pewien okres – od roku 1914 do początków roku 1919 [3]” (Strażnica 15.07 2013 s. 11).

„[3] Jest to zrewidowane zrozumienie. Wcześniej sądziliśmy, że inspekcja Jezusa odbyła się w roku 1918” (jw. s. 14).

„Od roku 1914 do pierwszych miesięcy 1919 towarzyszył swemu Ojcu w niezbędnym przeglądzie i oczyszczaniu duchowej świątyni (Malach. 3:1-4)” (jw. s. 19).

Drugą nauką, przydzieloną dla roku 1918, stała się wykładnia o niewidzialnym zmartwychwstaniu klasy niebiańskiej. Towarzystwo Strażnica dopiero w roku 1927 wyznaczyło ten rok, odrzucając jednocześnie rok 1878. Oto trzy fragmenty obrazujące tę zmianę:

„Gniew Jehowy rozpoczął się, gdy w roku 1918 jego umiłowany Syn przyszedł do swojej świątyni na sąd (Psalm 11:4-6). Następnie lud Boży doszedł do zrozumienia faktu, że wierni śpiący święci mniej więcej w czasie przyjścia Pana do swojej świątyni zostali wzbudzeni. – Zobacz »Strażnicę« z dnia 1 lipca 1927 r.” (Światło 1930 tom I, s. 225).

„Stało się to w r. 1927. Świadkowie Jehowy zrozumieli wtedy, ze zmarli Izraelici duchowi zostali wskrzeszeni w 1918 r. do życia w niebie” (Od raju utraconego do raju odzyskanego 1960 s. 192).

„Postęp w zrozumieniu Słowa Bożego pociągnął za sobą kilka innych zmian w chrześcijańskich zapatrywaniach. Według Granta Suitera druga połowa lat dwudziestych była pod tym względem nader znamienna. »Odnosiliśmy wówczas wrażenie, że nasze pojmowanie Pisma Świętego i zasad postępowania ciągle się zmienia. Na przykład w roku 1927 Strażnica podkreślała, że wierni członkowie ciała Chrystusowego pogrążeni w śmierci nie zostali wskrzeszeni w roku 1878 [jak kiedyś sądzono]...«”. (Dzieje Świadków Jehowy w czasach nowożytnych. Stany Zjednoczone Ameryki. Na podstawie Rocznika Świadków Jehowy na rok 1975 s. 66).

Dla uzupełnienia tego podajemy dwa fragmenty starej nauki o zmartwychwstaniu w roku 1878:

„Rok Pański 1878, będący równoległością z Jego objęciem władzy i autorytetu w czasie figury, jasno zaznacza nam czas aktualnego objęcia władzy Króla królów, przez naszego obecnego, duchowego i niewidzialnego Pana – czas, w którym obejmie on wielką władzę i zacznie rządzić, a co proroctwo utożsamia ze zmartwychwstaniem Jego wiernych i z rozpoczęciem się ucisku i gniewu nad narodami” (Nadszedł Czas 1919 s. 267);

„Jest wyrozumieniem poświęconych, że święci Pańscy którzy pomarli, z martwych powstali w roku 1878. Uwielbieni zostali wspólnie z ich Panem, i odtąd świecą się w chwale” (Strażnica 01.04 1925 s. 101 [ang. 01.02 1925]).

Patrz też Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 632.

Tu trzeba dodać, że co do obecnej koncepcji dotyczącej zmartwychwstania w (od) roku 1918 Towarzystwo Strażnica odnosi się ostatnio z wyraźnym brakiem pewności. Oto jego słowa:

„Z tego by wynikało, że pierwsze zmartwychwstanie rozpoczęło się między rokiem 1914 a 1935. Czy jego początek da się ustalić jeszcze dokładniej? (...) Czy można zatem przyjąć, że skoro Jezus zasiadł na tronie jesienią 1914, to jego wierni namaszczeni naśladowcy zaczęli powstawać do życia trzy i pół roku później, wiosną 1918 roku? Istnieje taka możliwość. Chociaż nie znajduje bezpośredniego potwierdzenia w Biblii, pozostaje w zgodzie z wersetami wskazującymi, że pierwsze zmartwychwstanie zaczęło się odbywać wkrótce po rozpoczęciu się obecności Chrystusa” (Strażnica Nr 1, 2007 s. 28).

Być może z powodu braku pewności w swoją naukę, Towarzystwo Strażnica zmieniło w nowszym skorowidzu (z lat 2001-2010) słowa o tym zmartwychwstaniu:

„1918, (...) rozpoczyna się zmartwychwstanie niebiańskie” (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000, 2003 s. 96);

„1918: (...) prawdopodobnie rozpoczyna się zmartwychwstanie niebiańskie” (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 2001-2010, 2011 s. 103).

Przypominamy, że jeszcze niedawno raczej mówiono o „pewności” wspomnianego zdarzenia:

„Od lat przedstawia się dowody wskazujące na to, że najwyraźniej ma to miejsce od roku 1918” (Strażnica Nr 9, 1993 s. 13);

„Wszystkie dowody wskazują na to, że owo zmartwychwstanie niebiańskie rozpoczęło się w roku 1918...” (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 103).

Przedstawiamy też ustosunkowywanie się Towarzystwa Strażnica do dwóch proroctw. Jest to przekrój historyczny. Obliczenia te doprowadzają dziś tę organizację do roku 1918, choć nie zawsze tak było. Bywały też w wyliczeniach różnice dotyczące poszczególnych miesięcy.

Koniec 1260 dni (Dn 7:25, 12:7).

Nauka 1.	Nauka 2.	Nauka 3.	Nauka 4.
Od 539 r. do 1799 r. (Nadszedł Czas 1919 s. 96; Powrót naszego Pana 1925 s. 25; Dokonana Tajemnica 1925 s. 207; Stworzenie 1928 s. 337-338; Harfa Boża 1929, 1930 s. 238; Złoty Wiek Nr 97, 1929 s. 188).	Od ok. 1 X 1914 r. do ok. 1 IV 1918 r. (Strażnica Nr 23, 1951 s. 11-12 [ang. 01.07 1951]; por. Strażnica Nr 17, 1955 s. 2). Nauka wprowadzona w 1929 r. (ang. Strażnica 15.12 1929 s. 377; Strażnica 15.02 1930 s. 52, 57).	Od 1 poł. XI 1914 r. do 7 V 1918 r. („Bądź wola Twoja” 1964 [ang. 1958] s. 407). Nauka wprowadzona w 1958 r. (jw. s. 407).	Od XII 1914 r. do VI 1918 r. (Pilnie zważaj na proroctwa Daniela! 1999 s. 301). Nauka wprowadzona w 1977 r. (Our Incoming World Government – God’s Kingdom 1977 rozdz. 8; por. Strażnica Nr 21, 1993 s. 9).

Koniec 1260 dni (Ap 11:3).

Nauka 1., 2	Nauka 3., 4.	Nauka 5.	Nauka 6.
Od 539 r. do 1799 r. (Nadszedł Czas 1919 s. 287; Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 126-127; Dokonana Tajemnica 1925 s. 207 por. s. 45, 207, 225, 229, 237). Od 7 XI 1914 r. do 7 V 1918 r. (Światło 1930 t. I, s. 198). Nauka wprowadzona w 1930 r.	Od X 1914 r. do IV 1918 r. (Strażnica Nr 23, 1951 s. 13 [ang. 01.07 1951]). Od 1 poł. XI 1914 r. do 7 V 1918 r. („Bądź wola Twoja” 1964 [ang. 1958] rozdz. 8 par. 26). Nauka przywrócona w 1958 r. (jw.).	Od XII 1914 r. do VI 1918 r. (Strażnica Nr 15, 1994 s. 31; por. Our Incoming World Government – God’s Kingdom 1977 rozdz. 8 – od 28 XII 1914 do 21 VI 1918). Nauka wprowadzona w 1977 r. (jw. rozdz. 8). Patrz też Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 (s. 162-164) – od X 1914 r. do 1918 r. Porównaj nauka poprawiona: „chodzi tu o literalne 42 miesiące – od grudnia 1914 roku do czerwca roku 1918” (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 162 [wersja zawarta na płycie Watchtower Library 2013]; Nasza Służba Królestwa Nr 9, 2006 s. 5).	Od „pod koniec 1914” do „na początku 1919” (Czyste wielbienie Jehowy – nareszcie przywrócone! 2019 s. 118). Nauka wprowadzona w 2014 r. (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 2001-2015 2016 s. 131).

Nie będziemy tu przedstawiać poszczególnych interpretacji i opisów powyższych proroctw, bo byśmy musieli poświęcić temu wiele uwagi. Warto jednak samemu sięgnąć do podanych źródeł i zastanowić się, dlaczego Towarzystwo Strażnica do tych samych niby wydarzeń stosuje co rusz to inne daty. Charakterystyczne jest też to, że ta organizacja nadała dla roku 1918 nowe znaczenie dopiero w latach 1922-1930.

Jest jeszcze jedna ciekawostka związana z rokiem 1918. Otóż wtedy zostało „przemówienie »Miliony« wygłoszone po raz pierwszy” (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 93) i rozpoczęła się „kampania milionów” i roku 1925. Tu przytaczamy tylko jeden fragment, który obrazuje wspomniane kwestie:

„Jak dotąd wskazaliśmy, cykl wielkiego lata miłościwego powinien się zacząć w 1925-ym roku. O tym czasie ziemska postać tego królestwa zostanie rozpoznana. (...) Możemy przeto z ufnością oczekiwać, że rok 1925-y zaznaczy się powrotem Abrahama, Izaaka, Jakóba i wiernych proroków Starego Zakonu, a mianowicie tych których Apostoł wymienia w jedenastym rozdziale listu do Żydów – do stanu ludzkiej doskonałości” (Miljony ludzi z obecnie żyjących nie umrą! 1920 s. 60-61).

Rok 1919

Rok 1919, choć nie miał początkowo wielkiego znaczenia w nauczaniu Towarzystwa Strażnica (patrz powyżej rozdział Rok 1919 – data bez oczekiwań?), to jednak po latach bardzo ten czas dowartościowano, przydzielając mu wiele zdarzeń.

Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 (2003, s. 96-97) oraz Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 2001-2015 (2016, s. 112) wymieniają kilkanaście wydarzeń dla roku 1919, w haśle Daty o znaczeniu proroczym. Oto one:

„144 000 zaczyna »śpiewać jak gdyby nową pieśń« (Obj 14:3)”;

„chmara szarańczy z otchłani (Obj 9)”;

„»czterej aniołowie rozwiązani« (Obj 9:15)”;

„Jehowa zaczyna wylewać swego ducha na ostatek (Jl 2:28, 29)”;

„narodziny nowego narodu (Iz 66:8)”;

„ostatek »przychodzi ze drżeniem do Jehowy« (Oz 3:5)”;

„ostatek wprowadzony do raju duchowego (Iz 35)”;

„ostatek wychodzi naprzeciw »wodom« ludzkości (Joz 3:15-17)”;

„ostatek wyzwolony z Babilonu Wielkiego”;

„ostatek zjada »mały zwój« (Obj 10:8-11)”;

„ostatek zostaje oczyszczony (Iz 1:24-27)”;

„otwarcie »Drogi Świętości« (Iz 35:8)”;

„początek 1260 dni (Obj 12:6, 14)”;

„początek 1290 dni (Dn 12:11)”;

„postawienie przed ostatkiem »otwartych drzwi« (Obj 3:8)”;

„przyrównana do rydwanu niebiańska organizacja Jehowy nawiązuje łączność z klasą Ezechiela (Eze 1)”;

„rozpoczyna się »żniwo ziemi« (Obj 14:14-16)”;

„symboliczne wskrzeszenie ostatka”;

„»umieszczenie obrzydliwości« (Dn 12:11)”;

„upadek Babilonu (Obj 14:8; 18:2)”;

„wznowienie obchodów odpowiednika Święta Szałasów”;

„»zrzucenie ognia na ziemię« (Obj 8:5)”;

„ostatek »obejmuje w posiadanie ziemię« (Iz 60:21)”;

„początek obwieszczania, że »Bóg został królem« (Iz 52:7)”;

„niewolnik wierny i roztropny ‛ustanowiony nad członkami czeladzi’ (Mt 24:45)” (nauka wprowadzona w roku 2013);

„dwaj świadkowie wskrzeszeni (Obj 11:11, 12)”;

„»klucz domu Dawidowego« położony na ramieniu ostatka (Iz 22:22)”;

„rozpoczyna się ucieczka do ‛doliny gór’ (Za 14:5)”;

„suche kości ożywają (Eze 37)”;

„niegdyś uważany za rok, w którym dziewice usłyszały okrzyk: »Oto oblubieniec!« (Mt 25:6)” (nauka zmieniona w roku 2015);

„niegdyś uważany za rok, w którym niewolnik wierny i roztropny został ‛ustanowiony nad mieniem Pana’ (Mt 24:47)” (nauka zmieniona w roku 2013);

„niegdyś uważany za rok, w którym wierni niewolnicy zostali ‛ustanowieni nad wieloma rzeczami’ (Mt 25:21, 23)” (nauka zmieniona w roku 2015).

Ostatnio wspomniano też kolejną zmienioną naukę w roku 2016:

Trudno tu by było komentować wszystkie z tych około 30 wydarzeń związanych z rokiem 1919 i przeciwstawiać im poprzednie nauki Towarzystwa Strażnica, które łączono z wymienianymi fragmentami biblijnymi. Jednak postaramy się to zrobić w stosunku do kilku z nich, które wydają się nam istotne. W tabelach przedstawiamy takie porównania starych nauk tej organizacji z obecną wykładnią.

„Jehowa zaczyna wylewać swego ducha na ostatek (Jl 2:28, 29)”.

Nauka 1.	Nauka 2., 3., 4.	Nauka 5., 6., 7.	Nauka 8.
„W oznaczonym czasie kiedy nadzieje chrześcijaństwa zostaną zupełnie zniszczone w czasie ucisku, powstanie »szum«, jakby nadchodzącego wiatru powtórnych Zielonych Świątek, szum wylewanego Ducha Świętego »na wszystko ciało«.” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 645). „Obiecane jest jeszcze wtóre wylanie Ducha św. (...) Zaś gdy Chrystus ujmie władzę swego Królestwa, Duch św. będzie wylany na wszelkie ciało. Wtedy zrozumieją i ujrzą to, co im prorocy prorokowali. – Joel 2:28, 29; Dzieje Apost. 2:16-18” (Stworzenie czyli historja biblijna w obrazach 1914 s. 73). Patrz też podobnie Harfa Boża 1921 s. 196.	„Proroctwo to [Jl 2:28, 29] pokazuje wylanie ducha Bożego na klasę, która ma służyć do szczególnego celu. Wypełniło się to w miniaturze na Zielone Świątki, a zupełnie się wypełniło po przyjściu Pana do swojej świątyni w roku 1918” (Proroctwo 1929 s. 201). „Dowody mocno przemawiają za tem, że wylanie ducha świętego zgodnie z proroctwem miało miejsce w roku 1922 (Dzieje Apost. 2:18; Joela 2:28, 29)” (Światło 1930 t. II s. 243). „To pomazanie czyli wylanie ducha »na wszelkie ciało« miało miejsce od przyjścia Pana Jezusa do świątyni i odtąd »młodzieńcy« kapłaństwa mają jaśniejsze wyrozumienie zamierzenia Jehowy względem nich (Joela 2:28, 29). (...) Pan w roku 1918 przyszedł do świątyni na sąd” (Bogactwo 1936 s. 112, 233).	„Rok 1922 po Chr. zaznaczył drugie wylanie ducha świętego, tak jak prorokował Joel (zob. Strażnicę z 15 grudnia, 1925)” (Strażnica 01.06 1938 s. 166 [ang. 01.04 1938]). „Apostoł Piotr zastosował to proroctwo najpierw za swych dni, począwszy od dnia Pięćdziesiątnicy a ostateczne i zupełne zastosowanie ma ono na ostatku od dnia końca I Wojny Światowej w roku 1918 – Joela 2:28, 29; Dz. Ap. 2:16-18” (Strażnica Nr 10, 1953 s. 12). „Jeżeli ta analogia ma być pełna pod każdym względem, nasuwa się jednak pytanie, czy istotnie w naszych »dniach ostatnich« również doszło do wylania ducha świętego, a tym samym do namaszczenia »wszelkiego ciała«? (Dzieje 2:16-19). Bez najmniejszego wahania odpowiemy, że od wstrząsającego światem roku 1914 proroctwo Joela 3:1, 2 (NP) spełnia się w sposób wyraźny” (Strażnica Rok CI [1981] Nr 13 s. 26).	1919 – „Jehowa zaczyna wylewać swego ducha na ostatek (Jl 2:28, 29)”. Por. „gdy w roku 1919 Jehowa wylał na tych skruszonych sług swego ducha” (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 143). Por. „Przede wszystkim w latach 1919 i 1922 dało się odczuć wylanie ducha Jehowy na Jego lud” (Strażnica Rok CVI [1985] Nr 3 s. 13). „W czasach nowożytnych następowało wylanie ducha Jehowy szczególnie w latach 1919 i 1922, w związku z dwoma zgromadzeniami ludu oddanego Jehowie, które odbyły się w Cedar Point, w stanie Ohio” (Strażnica Rok CIII [1982] Nr 8 s. 8).

Widzimy, że „wylewanie ducha” Towarzystwo Strażnica łączyło z różnymi czasami i datami, np. „po czasie ucisku”, w roku 1918, 1922 i 1919. Nadmieniano też coś o roku 1914.

Początek 1260 dni (Ap 12:6, 14).

Nauka 1.	Nauka 2.
Od 539 r. do 1799 r. (Nadszedł Czas 1919 s. 96, 287; Dokonana Tajemnica 1925 s. 225, 229, 45). Por. od 538 r. do 1798 r. (Stworzenie czyli historja biblijna w obrazach 1914 s. 46; Złoty Wiek 15.04 1927 s. 235).	Od wiosny 1919 r. do jesieni 1922 r. (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 184). Nauka wprowadzona w 1925 r. (Strażnica 15.04 1925 s. 120 [ang. 01.03 1925]).

Początek 1290 dni (Dn 12:11).

Nauka 1.	Nauka 2.
Od 539 r. do 1829 r. (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 83; Co mówi Pismo Święte o powrocie naszego Pana? – Jego parousia, epifania i apokalupsis 1923 s. 32).	Od I 1919 r. do IX 1922 r. (Pilnie zważaj na proroctwa Daniela! 1999 s. 301). Nauka wprowadzona w 1929 r. (ang. Strażnica 15.12 1929 s. 377; Strażnica 15.02 1930 s. 55; Światło 1930 t. II, s. 21-22).

„Rozpoczyna się »żniwo ziemi« (Obj 14:14-16)”.

Nauki 1., 2.	Nauki 3., 4.	Nauki 5., 6.	Nauka 7.
„A. D. 1874 – Żniwa chrześcijańskie – A. D. 1914” (Thy Kingdom Come 1891 s. 132). „»żniwa« Wieku Chrześciańskiego mają trwać lat 40 od R. P. 1874 do 1914” (Nadszedł Czas 1919 s. 424); „po Chr. 1874 – Żniwa chrześciańskie – po Chr. 1915” (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 136). Por. Thy Kingdom Come 1898 s. 132 – A. D. 1915.	„»Żniwa« Wieku Chrześciańskiego mają trwać lat 40 od R. P. 1878 do 1918” (Walka Armagieddonu 1919 s. 810). Por. Harfa Boża 1921 s. 244; Dokonana Tajemnica 1925 s. 713. „Jeżeli możemy wnosić, że żniwo klasy pszenicy, mianowicie świętych, rozpoczęło się z wtórą obecnością naszego Pana w roku 1874, zatem czy nie byłoby właściwem wnioskować, iż to żniwo ma trwać pięćdziesiąt symbolicznych dni, albo pięćdziesiąt literalnych lat? Jeżeli tak, możemy zatem spodziewać się, że żniwo to zakończy się pięćdziesiąt lat później po roku 1874, lub też skończy się w roku 1924” (Strażnica 15.01 1924 s. 21 [ang. 01.01 1924 s. 5]). Patrz też: Powrót naszego Pana 1925 s. 29, 31, 36; ang. Harfa Boża 1928 s. 241, par. 411.	„[Ap 14:14] Dlatego też Chrystus ukazuje się w symbolicznej wizji, jak w roku 1914, mając koronę na głowie swojej, »a w ręce swojej sierp ostry«, obejmuje władzę. Ponieważ sąd rozpoczął się trzy i pół roku później, przez co naturalnie rozumieć należy doświadczenie, przeto wnioskujemy, że praca żniwiarska musiała się zacząć w tym czasie, mianowicie w roku 1918” (Światło 1930 t. I, s. 334). „Zgodnie ze wszystkimi wydarzeniami czasów nowożytnych, które odpowiadają proroctwu rozpoczął się w roku 1914 »koniec świata« i czas żniwa” (Strażnica bez numeru, 1946 s. 13, art. „Żniwo w toku wśród wszystkich narodów”, art. z okładki „Żniwo, koniec świata” [ang. 15.08 1946 s. 252]).	1919 – „rozpoczyna się »żniwo ziemi« (Obj 14:14-16)”. Trudno ustalić, kiedy rok 1914 został zamieniony na rok 1919, gdyż publikacje Towarzystwa Strażnica tego nie podają. Faktem jest, że Strażnica Nr 7, 1951 s. 2 (ang. 01.11 1950) mówi już o roku 1919.

Widzimy, że „rozpoczęcie żniwa ziemi” Towarzystwo Strażnica łączyło z różnymi datami: 1874, 1878, 1918, 1914 i 1919. Wyznaczano też rozmaite lata dla zakończenia tego żniwa: 1914, 1915, 1918, 1924. Obecnie końcem żniwa ma być przyszły Armagedon.

„Upadek Babilonu (Obj 14:8; 18:2)”.

Nauka 1.	Nauka 2.	Nauka 3.
„po Chr. 1881 Upadek Babilonu” (Nadszedł Czas 1919 s. 243); „po Chr. 1881 Upadek Babilonu” (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 136); „Ten »siedmdziesiąty tydzień« (...) dostarczył figuralnego wyobrażenia podobnej próby nominalnego Kościoła Ewangelii, czyli duchowego Izraela, zwanego »Chrześciaństwem« i »Babilonem«, a próba ta odbyła się w ciągu siedmiu odpowiadających temu lat, co rozpoczęło żniwo Wieku Ewangelii. – okres od października 1874 do października 1881” (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 184-185).	„teraz przyszło nagłe i bezlitosne odrzucenie Babilonu, a znikły na zawsze wszystkie łaski i nastąpił sąd – a takie właśnie odrzucenie miało nastąpić w 1878 roku” (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 166; por. s. 162-163); „Wyrażenie »Upadł Babilon« znaczy że pewnego czasu przyjdzie zupełne i nagłe odrzucenie Babilonu, że ustanie dla niego wszelka łaska, a nastąpią same sądy – takie odrzucenie przyszło już w 1878” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 325); „Nie można więc właściwie było powiedzieć: »Wynijdźcie z niego ludu mój«, dopóki Babilon nie został odrzucony na wiosnę 1878 r.” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 270).	1919 – „upadek Babilonu (Obj 14:8; 18:2)”. Nauka wprowadzona w roku 1922 (Światło 1930 t. I, s. 318). Por. „Upadek Babilonu zaczął się, gdy jego niewidzialna część została zrzucona przez Chrystusa na ziemię po wyniesieniu go w roku 1914 po Chr. na tron” (Strażnica Nr 20, 1952 s. 1, art. pt. „Wydostań się z niego, mój ludu” [ang. 01.06 1952]).

Widzimy, że „upadek Babilonu” Towarzystwo Strażnica łączyło z różnymi datami: 1881, 1878 i 1919. Wspominało też coś o roku 1914. Nie należy tu mylić upadku Babilonu z jego zniszczeniem, dla którego były wyznaczane te lub inne daty.

Da się zauważyć, że rok 1919 (i wydarzenia z nim związane) zaistniał w nauce Towarzystwa Strażnica na wiele lat po tej dacie. Było to w roku 1922, 1925, 1930, ale i też później. Prawdopodobnie gdybyśmy prześledzili pozostałe wydarzenia związane z rokiem 1919, również byśmy dostrzegli, że zostały one wtórnie ‘podczepione’ pod tę datę, wiele lat po zakończeniu omawianego roku.

Rok 1920

Rok 1920 ma, a przynajmniej miał w latach 1963-1968, duże znaczenie, gdyż został umieszczony w skorowidzu w haśle Daty o znaczeniu proroczym (Watch Tower Publications Index 1930-1985 1986 s. 229). Odesłano nas tam do jednej z książek z roku 1963, której sparafrazowany tekst przedstawiono później na łamach czasopisma Strażnica. W związku z tym publikacje te komentują rok 1920 i tekst Ap 17:3-12 następująco:

„1920 (...) Rozpoczynają się sesje Ligi Narodów, ósmego mocarstwa światowego” (Strażnica Nr 16, 1968 s. 7).

„Ale w takim razie byt szkarłatnej bestii o dziesięciu rogach, to znaczy Ligi Narodów wraz z jej spadkobierczynią, Organizacją Narodów Zjednoczonych, byt sięgający zaledwie roku 1920, musi trwać jeszcze krócej i Biblia oznajmia, że jest to po prostu »jedna godzina«.” (Strażnica Nr 20, 1968 s. 7).

Dodać tu trzeba, że taką interpretację dla roku 1920, Ligi Narodów i tekstu Ap 17:3-12 Towarzystwo Strażnica wprowadziło w roku 1926 (patrz Strażnica Rok XCIII [1972] Nr 6 s. 8), a przedstawiono ją w książce z roku 1930 pt. Światło (t. 2, s. 111-112; patrz też „Wspaniały finał Objawienia bliski!” 1993 s. 240-255). Ale nowszy Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 (2003) nie wymienia już roku 1920 w haśle Daty o znaczeniu proroczym. Dlaczego?

Wcześniej (przed rokiem 1926) Towarzystwo Strażnica ową „szkarłatną bestię” utożsamiało z kim innym, niż Liga Narodów i nie od roku 1920, ale „przez wszystkie stulecia”:

„[Ap 17:3] I widziałem niewiastę. – Rzymsko katolicki kościół.

Siedzącą na szkarłatno czerwonej bestyi. – Rząd gwałtu, będący oparciem dla duchowego wszeteczeństwa przez wszystkie stulecia” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 310);

„[Ap 17:12] Na jedną godzinę z bestyą. – »Jedna godzina« w tym wierszu (17:12) może oznaczać jeden rok, albo coś koło tego” (jw. s. 320).

W roku 1920 Towarzystwo Strażnica zrozumiało też, do jakiego czasu odnoszą się słowa z Mt 24:14:

„Strażnica wyjaśniła, iż dzieło to musi być wykonane »między wielką [pierwszą] wojną światową a okresem »wielkiego ucisku«, zapowiedzianego przez Pana w Ewangelii według Mateusza 24:21, 22«. Była to praca nie cierpiąca zwłoki” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 292).

Rok 1920 był także czasem, w którym Towarzystwo Strażnica odrzuciło „Mędrców ze Wschodu”, twierdząc, że przybyli oni z inspiracji szatana:

„Jehowa musi być prędkim świadkiem przez demaskowanie nieprawości i oczyszczanie skruszonych czynicieli zła. Działając jako prędki świadek przeciw czarownikom włożył do naszych rąk w latach 1920, 1934 i 1955 trzy bardzo skuteczne broszury, w których został obnażony spirytyzm. On zdemaskował tak zwanych »Mędrców ze Wschodu« przybyłych w celu odwiedzenia dziecięcia Jezus jako zwykłych astrologów i nieumyślnych wspólników, którymi się posłużył władca demonów, aby popchnąć króla Heroda do zamachu na życie Jezusa. On też wykazał, że piramida w Gizeh nie jest żadnym kamiennym »świadkiem Bożym« ani »Biblią z kamienia«, ale pomnikiem demonizmu...” (Strażnica Nr 12, 1957 s. 12 [ang. 15.11 1955]).

Również w roku 1920 Towarzystwo Strażnica wydało najgłośniejszą publikację swego prezesa J. F. Rutherforda pt. Miliony ludzi z obecnie żyjących nigdy nie umrą!, która uczyła o nowej dacie, o roku 1925 (cytat z niej patrz powyżej Rok 1918).

Rok 1921

W roku 1931 data 1921 otrzymała nowe znaczenie:

„To obrazuje, że Bóg będzie znosił nieprawość protestantyzmu przez okres czterdziestu lat, licząc od początku tego okresu, mianowicie od roku 1881, jak wyżej stwierdzono. Czterdzieści lat dodanych do roku 1881 wskazuje na rok 1921, w którym skończy się czterdziestoletni okres znoszenia przez Jehowę protestantyzmu” (Vindication 1931 t. 1, s. 51; porównaj ten sam tekst: ang. Strażnica 15.11 1937 s. 352).

Wydaje się, że dziś nauka powyższa nie jest już podtrzymywana przez Świadków Jehowy. Wykładnię tę wskazywał jeszcze angielski skorowidz z roku 1961, obejmujący lata 1930-1960, ale w nowszym skorowidzu, zawierającym lata 1930-1985, już ją usunięto (patrz Watch Tower Publications Index 1930-1960 1961 s. 78; por. Watch Tower Publications Index 1930-1985 1986 s. 229).

Towarzystwo Strażnica wprowadziło też w roku 1921 nowatorskie interpretacje biblijne. Szczególnie dotyczy to utożsamienia Ligi Narodów z „obrazem bestii” i „ohydą spustoszenia” oraz dostrzeżenie „organizacji szatana”. Te nauki związane z rokiem 1921 wskazuje nam angielski Watch Tower Publications Index 1930-1985 1986 s. 228 (hasło Daty, rozdział Kształtowanie się wierzeń). Oto zaś cytaty z publikacji, do których ten skorowidz nas odsyła:

„Niedługo później w (angielskim) wydaniu Strażnicy z 1 stycznia roku 1921 utożsamiono Ligę Narodów z »obrazem bestii«, który w myśl przepowiedni z księgi Objawienia 13:14, 15 (Gd) miał być wystawiony w celu oddawania mu czci na całym świecie” (Strażnica Rok XCII [1971] Nr 9 s. 13);

„W wydaniu angielskim z 1 stycznia roku 1921 wykazano na przykład (...) dlaczego słuszne jest przekonanie, że światowa organizacja na rzecz pokoju i bezpieczeństwa, Liga Narodów, jest »obrzydliwością spustoszenia« z proroctwa Jezusa Chrystusa, wspomnianą w Ewangelii według Mateusza 24:15 Bg” (Strażnica Rok XCIII [1972] Nr 6 s. 8);

„W roku 1921 Strażnica po raz pierwszy wskazała, że wymieniona w 13 rozdziale Objawienia symboliczna bestia z morza nie obrazuje systemu kościelnego, lecz widzialną polityczną organizację Szatana, zaś bałwochwalczo czczony »obraz« tej dzikiej bestii – Ligę Narodów” (Strażnica Nr 17, 1966 s. 3).

Jak widzimy, z tej ostatniej wypowiedzi, Towarzystwo Strażnica samo przyznało, że przed rokiem 1921, kogo innego utożsamiało z „bestią z morza”.

Natomiast za „obraz bestii” wcześniej uważało „związek ewangeliczny [ewangelicki]” (patrz Dokonana Tajemnica 1925 s. 247-254), a za „ohydę spustoszenia” papiestwo (patrz Walka Armagieddonu 1919 s. 710).

Dodajmy tu, że w roku 1999 Towarzystwo Strażnica znów znowelizowało swoje rozumienie dotyczące „ohydy spustoszenia”, ale nie jest ono na tyle istotne by je tu opisywać (patrz Strażnica Nr 9, 1999 s. 15-20, do której odsyła nas w Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 96 [hasło Daty, rozdział Kształtowanie się wierzeń]).

Również w roku 1921 Towarzystwo Strażnica wydało znaną książkę swego prezesa J. F. Rutherforda pt. Harfa Boża, która obok innej pt. Miliony ludzi z obecnie żyjących nigdy nie umrą!, była sztandarową publikacją podczas akcji nazwanej „kampanią milionów”.

Rok 1922

Choć, jak wspomnieliśmy w innych rozdziałach, rok 1922 pierwotnie nie miał wielkiego znaczenia w chronologii Towarzystwa Strażnica, to jednak z czasem stał się on istotną datą dla tej organizacji.

Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 (2003) wymienia kilka wydarzeń związanych z rokiem 1922 (s. 97). Oto one:

„koniec 1260 dni (Obj 12:6, 14)”;

„koniec 1290 dni (Dn 12:11)”;

„początek 1335 dni (Dn 12:12)”;

„początek wylewania siedmiu czasz (Obj 15, 16)”;

„rozpoczyna się fala prześladowań”;

„rozpoczyna się szarża konnicy (Obj 9:16-19)”;

„zaczyna rozbrzmiewać siedem trąb (Obj 8 do 11)”.

Przedstawiamy tutaj ustosunkowywanie się Towarzystwa Strażnica do trzech pierwszych proroctw. Jest to przekrój historyczny. Obliczenia te doprowadzają dziś tę organizację do roku 1922, choć nie zawsze tak było.

Koniec 1260 dni tj. 3,5 czasu (Ap 12:6, 14).

Nauka 1.	Nauka 2.
Od 539 r. do 1799 r. (Nadszedł Czas 1919 s. 96, 287; Dokonana Tajemnica 1925 s. 225, 229, 45). Por. od 538 r. do 1798 r. (Stworzenie czyli historja biblijna w obrazach 1914 s. 46; Złoty Wiek 15.04 1927 s. 235).	Od wiosny 1919 r. do jesieni 1922 r. (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 184). Nauka wprowadzona w 1925 r. (Strażnica 15.04 1925 s. 120 [ang. 01.03 1925]).

Koniec 1290 dni (Dn 12:11).

Nauka 1.	Nauka 2.
Od 539 r. do 1829 r. (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 83; por. o roku 1829 jw. s. 16, 84, 88, 346; Co mówi Pismo Święte o powrocie naszego Pana? – Jego parousia, epifania i apokalupsis 1923 s. 32; Dokonana Tajemnica 1925 s. 67, 194).	Od I 1919 r. do IX 1922 r. (Pilnie zważaj na proroctwa Daniela! 1999 s. 301). Nauka wprowadzona w 1929 r. (ang. Strażnica 15.12 1929 s. 377; Strażnica 15.02 1930 s. 55, 57 Światło 1930 t. II, s. 21-22).

Początek 1335 dni (Dn 12:12).

Nauka 1.	Nauka 2.
Od 539 r. do 1874 r. (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 83; Powrót naszego Pana 1925 s. 25; Stworzenie 1928 s. 341-342; Harfa Boża 1929 s. 238-239).	Od IX 1922 r. do V 1926 r. (Pilnie zważaj na proroctwa Daniela! 1999 s. 301). Nauka wprowadzona w 1929 r. (ang. Strażnica 15.12 1929 s. 377; Strażnica 15.02 1930 s. 56; Światło 1930 t. II, s. 22-23, 165).

Jeśli mówimy o nauce Towarzystwa Strażnica o tym, że w roku 1922 „rozpoczęła się szarża konnicy (Obj 9:16-19)”, to dziś tę konnicę ta organizacja interpretuje jako „namaszczoną duchem klasę Jana” Świadków Jehowy (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 150). Natomiast w wydawanej w latach 1917-1927 książce pt. Dokonana Tajemnica Towarzystwo Strażnica uczyło, że w tym wypadku chodziło o „protestantów” (Dokonana Tajemnica 1925 s. 195-197).

Jeżeli zaś chodzi o wypowiedź Towarzystwa Strażnica o tym, że w roku 1922 nastąpił „początek wylewania siedmiu czasz (Obj 15, 16)”, to dziś ta organizacja interpretuje to jako „głośne i wyraźne obwieszczanie wyroków” na chrześcijaństwo i świat (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 220). Natomiast w wydawanej w latach 1917-1927 książce pt. Dokonana Tajemnica Towarzystwo Strażnica uczyło, że w tym wypadku chodziło o wydawanie poszczególnych siedmiu tomów Wykładów Pisma Świętego opublikowanych w latach 1886-1917 (Dokonana Tajemnica 1925 s. 275-308).

Podobnie kiedyś, zupełnie inaczej niż dziś, rozumiało Towarzystwo Strażnica sprawę „rozpoczęcia się fali prześladowań” i „początku rozbrzmiewania siedmiu trąb (Obj 8 do 11)” (patrz Dokonana Tajemnica 1925 s. 169-218). Przykładowo nawet współczesny podręcznik Świadków Jehowy mówi o wcześniejszych „gwałtownych prześladowaniach” od roku 1914, a nie od 1922:

„Co więcej, w czasie pierwszej wojny światowej byli gwałtownie prześladowani” (Wspaniały finał Objawienia bliski! 1993 s. 130).

Jak widzimy z powyższego, organizacja ta nadała dla roku 1922 nowe znaczenie dopiero w latach 1925-1930. Wcześniej zupełnie inaczej zapatrywała się ona na tę datę i wydarzenia z nią związane.

Jest jeszcze jeden bardzo ważny fakt, który zapoczątkowany został we wrześniu 1922 roku na kongresie w Cedar Point, z którego przemówienia opublikowano później w Strażnicy. Otóż właśnie wtedy Towarzystwo Strażnica zarzuciło swoją naukę o królowaniu Jezusa w niebie od roku 1878 i przesunęło je na rok 1914. Przypomnijmy tę starą wykładnię i nową. Oto one:

„Widocznie więc jedynym celem tego czynu Jezusowego było zaznaczyć równoległy punkt czasu w tem żniwie, kiedy Pan w rzeczywistości obejmuje swój królewski urząd, swą władzę i. t. d., to znaczy na wiosnę roku 1878 w trzy i pół roku po Jego wtórem przyjściu, na początku okresu żniwa, w jesieni 1874 roku” (Przyjdź Królestwo Twoje 1919 s. 256; por. s. 160, 258 oraz Nadszedł Czas 1919 s. 262, 267; Dokonana Tajemnica 1925 s. 528);

„Czas ten nadszedł 1845 lat wjeździe Pana naszego do Jerozolimy i ofiarowaniu się jego Żydom jako Króla, Roku Pańskiego 33-go. Dlatego to proces ustanawiania Królestwa zaczął się w roku 1878-ym. Wtenczas Pan nasz obudził świętych śpiących w grobie i przyłączył ich do siebie...” (Strażnica 15.07 1922 s. 223 [ang. 01.06 1922]);

„Czasy pogan pod nadzorem boga świata tego skończyły się 1-go sierpnia 1914-go roku. Przed tą datą byłoby niewłaściwem dla Pana, Króla chwały, aby objął swoją wielką władzę i królował (Ezechjel 21:27). Ponieważ był obecnym od roku 1874-go, przeto wynika z faktów, jak je obecnie znamy, że okres pomiędzy rokiem 1874-ym a 1914-ym jest dniem przygotowania. To bynajmniej nie sprzeciwia się myśli, że »czas końca« jest od roku 1799-go a 1874-ym nie mógł być dniem przygotowawczym, lecz dniem wzrastającej światłości. Nie byłoby rozsądnem mniemać, że Król zaczął robić przygotowania nim jeszcze był obecny” (Strażnica 01.12 1922 s. 365 [ang. 01.11 1922]);

„Od roku 1874-go Król chwały jest obecny, i przez ten czas prowadził on żniwo i zbierał sobie klasę świątyni. Od roku 1914-go Król chwały objął swoją władzę i rządzi. (...) Czy wierzysz temu? Czy wierzysz, że Pan chwały jest obecny od roku 1874-go? (...) Czy wierzysz, że Król chwały rozpoczął swoje panowanie?” (jw. s. 368).

Dodajmy tu, że zarówno starą naukę o roku 1878, jak i wprowadzenie nowej o roku 1914, wspomina organizacja Świadków Jehowy w książce pt. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego (1995 s. 138, 632, 719). Na ten temat pisaliśmy też powyżej w tabeli w punkcie Rok 1914. Także i tę wykładnię po trzech latach uzupełniono. Zapewne dlatego, że głoszono iż Chrystus króluje, ale nie miał królestwa, które ‘dodano’ mu w roku 1925:

„Prawdziwym kamieniem milowym było więc opublikowanie w Strażnicy z 1 marca 1925 roku artykułu (...) Przedłożono tam dowody na to, że w roku 1914 narodziło się, czyli zostało powołane do istnienia Królestwo mesjańskie, że Chrystus zasiadł wtedy na swym niebiańskim tronie” (Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego 1995 s. 138-39).

Dlaczego jeszcze w roku 1925 musiano podkreślić, że królestwo „narodziło się w niebie”? Otóż dlatego, że jeszcze w latach 1922-1923 uczono, że Chrystus od roku 1914 „objął swój tron na ziemi” (!):

„Jak długie trwanie przeznaczone było czasowi końca? Czasem Końca, powiada Pastor Russell, że jest »okres stu piętnastu (115) lat od roku 1799 do roku 1914.” (»Przyjdź Królestwo Twoje«, str. 23). W roku 1914 przeszedł ostateczny koniec starego porządku rzeczy. Gdy 1-go sierpnia, 1914, huk pierwszego strzału rozpoczął Wojnę Światową, stare rzeczy przeminęły i proces wydziedziczenia rozpoczęty został przez Jehowę przeciw królom i królestwom ciemności. W dniu tym Król królów objął swój tron na ziemi, i stały się »głosy wielkie w niebie«, które mówiły: »Królestwa świata stały się królestwami Pana naszego i Chrystusa jego, i królować będzie na wieki wieków« – Objawienie 11:15” (Strażnica 01.01 1923 s. 8 [ang. 15.11 1922 s. 360]).

Widzimy zatem, że w roku 1925 zamieniono słowa „objął swój tron na ziemi”, na zasiadanie Chrystusa „na swym niebiańskim tronie”. Oczywiście oba wydarzenia miały niewidzialny charakter, więc były niesprawdzalne dla głosicieli Towarzystwa Strażnica.

O roku 1922 i jego znaczeniu wspomina też jedna ze starszych książek:

„Mniej więcej w roku 1922 lud jego począł poznawać różnicę między organizacją Bożą a organizacją szatańską i właściwie ją oceniać” (Życie 1929 s. 272).

Jest jeszcze jedna ciekawostka związana z rokiem 1922. Otóż wtedy zostali „wszyscy członkowie zboru zachęceni do pracy od domu do domu” (Skorowidz do publikacji Towarzystwa Strażnica 1986-2000 2003 s. 94).

[Dodatek 3 występuje tylko do wersji PDF]