"To czyńcie na moją pamiątkę"?
(cz.1)

Autor: Piotr Andryszczak

nastepna część
Biblia Tysiąclecia Pallottinum Pallottinum
Łk 22,19-20
Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Świadkowie Jehowy na swój specyficzny sposób obchodzą Ostatnią Wieczerzę w okresie Wielkanocnym. Nazywają ją "Pamiątką śmierci Jezusa". Tuż przed tym wydarzeniem nasila się ich działalność, odwiedzają wiele domów wręczając zaproszenia:

Nasza Służba Królestwa Marzec 2014 str.1
Nasza Służba Królestwa Marzec 2014 str.4

Świadkowie Jehowy twierdzą, że tylko oni wiernie naśladują to, co Pan Jezus nakazał czynić. W takim razie, przyjrzyjmy się bliżej argumentacji jaką Świadkowie Jehowy będą używać podczas tzw. "studium Strażnicy", gdzie zajmą się tym tematem:

Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013

PLAN STUDIUM

Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013
Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

Na początku należy zwrócić uwagę, iż podczas "STUDIUM" Świadkowie Jehowy najpierw czytają dany akapit, potem prowadzący "STUDIUM" czyta pytanie na dole strony:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

...a ktoś z sali odpowiada zgodnie z wcześniej przeczytanym akapitem. Widać wyraźnie, że Świadkowie Jehowy praktycznie nie mają możliwości samodzielnego myślenia. Uczą się w ten sposób na pamięć z góry narzuconej doktryny. Jest rzeczą oczywistą, że zostaną wybrane wersety z danego akapitu, jeśli jest takie polecenie, Świadkowie Jehowy czytają z własnej Biblii, tzw. Przekładu Nowego Świata. Cytaty w tej publikacji jeśli nie są specjalnie zaznaczone, pochodzą z ich Biblii. Oto przykład:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

Czy prawdą jest, że Jezus tak rzekł: "To oznacza moje ciało"?

Biblia Tysiąclecia Pallottinum Pallottinum
1 Kor 11,23-24
Biblia Tysiąclecia Pallottinum
Grecko-polski Nowy Testament (za zgodą wydawcy) Vocatio Grecko-polski Nowy Testament(tab.kod.gram.) Grecko-polski Nowy Testament
wyd.1997

1 Kor 11,24
Grecko-polski Nowy Testament str.808

Potwierdza to wydany przez Świadków Jehowy:

Strażnica 1 lutego 1998
1 lutego 1998
Strażnica 1 lutego 1998 Strażnica 1 lutego 1998 Strażnica 1 lutego 1998
str.32
The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures
wyd.1985
1 Kor 11, 24
The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures (Pisma Greckie w międzywierszowym przekładzie Królestwa) str.764

Jak widzimy powyżej, Świadkowie Jehowy słusznie przetłumaczyli (lewa szpalta) greckie słowo estin na ang. is (jest). Natomiast prawa szpalta, to już Przekład Nowego Świata dostosowany do głoszonej doktryny Strażnicy. Świadkowie Jehowy nie wierzą, że Pan Jezus jest rzeczywiście obecny pod postacią chleba, dlatego w swojej Biblii mają "oznacza" (ang. means).

Warto też pokazać, jak inne przekłady oddają 1 Kor 11,24:

Biblia Brzeska (1563)

1Co 11:24 bb "(24) Bierzcie, jedzcie, toć jest ciało moje, które za was bywa łamane, to czyńcie na pamiątkę moję."

Biblia Gdańska (1632)

1Co 11:24 bg "(24) Bierzcie, jedzcie; to jest ciało moje, które za was bywa łamane; to czyńcie na pamiątkę moję."

Nowa Biblia Gdańska (1632)

1Co 11:24 bgn "(24) Bierzcie, jedzcie, to jest moje, za was łamane ciało; to czyńcie na moją pamiątkę."

Nowa Biblia Gdańska (ŚTB) (2011)

1Co 11:24 nbg-pl "(24) Bierzcie, jedzcie, to jest moje, za was łamane ciało; to czyńcie na moją pamiątkę."

Biblia Poznańska (1974/75)

1Co 11:24 bp "(24) "To jest Ciało moje, za was wydane. Czyńcie to na moją pamiątkę"."

Przekład Dosłowny (2002)

1Co 11:24 bpd "(24) To jest moje ciało za was (wydane); to czyńcie na moją pamiątkę."

Biblia Warszawsko-Praska (1997)

1Co 11:24 br "(24) To jest ciało moje za was [wydane]. Czyńcie to na moją pamiątkę."

Biblia Tysiąclecia, wyd. V (1999)

1Co 11:24 bt "(24) To jest Ciało moje za was [wydane]. Czyńcie to na moją pamiątkę!"

Biblia Warszawska (1975)

1Co 11:24 bw "(24) Bierzcie, jedzcie, to jest ciało moje za was wydane; to czyńcie na pamiątkę moją."

NT w przekł. Kowalskiego (1956)

1Co 11:24 kow "(24) "To jest ciało moje za was wydane. To czyńcie na moją pamiątkę"."

Uwspółcześniona Biblia Gdańska

1Co 11:24 bug "(24)Bierzcie i jedzcie, to jest moje ciało, które za was jest łamane. Czyńcie to na moją pamiątkę."

Nova Vulgata (1986)

1Co 11:24 nov "(24) "Hoc est corpus meum, quod pro vobis est; hoc facite in meam commemorationem";"

Vulgata Clementina (1598)

1Co 11:24 vuc "(24) hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur: hoc facite in meam commemorationem."

American Standard Version (1901)

1Co 11:24 asv "(24) This is my body, which is for you: this do in remembrance of me."

The Bible in Basic Language (1949/64)

1Co 11:24 bbe "(24) This is my body which is for you: do this in memory of me."

Holman Christian Standard Bible (2004)

1Co 11:24 csb "(24) "This is My body, which is for you. Do this in remembrance of Me.""

The Darby Bible (1884/90)

1Co 11:24 dby "(24) This is my body, which [is] for you: this do in remembrance of me."

The Douay-Rheims American Edition (1899)

1Co 11:24 dra "(24) this is my body, which shall be delivered for you: this do for the commemoration of me."

English Revised Version (1885)

1Co 11:24 erv "(24) This is my body, which is for you: this do in remembrance of me."

English Standard Version

1Co 11:24 esv "(24) "This is my body which is for you. Do this in remembrance of me.""

Geneva Bible (1599)

1Co 11:24 gnv "(24) this is my body, which is broken for you: this doe ye in remembrance of me."

God's Word Translation

1Co 11:24 gwn "(24) "This is my body, which is given for you. Do this to remember me.""

The New American Bible

1Co 11:24 nab "(24) "This is my body that is for you. Do this in remembrance of me.""

New English Translation (2005)

1Co 11:24 net "(24) "This is my body, which is for you. Do this in remembrance of me.""

New International Reader's Version (1996)

1Co 11:24 nirv "(24) "This is my body. It is given for you. Every time you eat it, do it in memory of me.""

New International Version (1984)

1Co 11:24 niv "(24) "This is my body, which is for you; do this in remembrance of me.""

New Living Translation (1996)

1Co 11:24 nlt "(24) "This is my body, which is given for you. Do this to remember me.""

New Jerusalem Bible

1Co 11:24 njb "(24) 'This is my body, which is for you; do this in remembrance of me.'"

New Revised Standard Version (1989)

1Co 11:24 nrs "(24) "This is my body that is for you. Do this in remembrance of me.""

Revised Standard Version (1952)

1Co 11:24 rsv "(24) "This is my body which is for you. Do this in remembrance of me.""

Today's New International Version (2005)

1Co 11:24 tniv "(24) "This is my body, which is for you; do this in remembrance of me.""

Young's Literal Translation (1862/98)

1Co 11:24 ylt "(24) 'Take ye, eat ye, this is my body, that for you is being broken; this do ye -- to the remembrance of me.'"

Emphatic Diaglott (1864)

1Co 11:24 diaglott "(24) This of me is the body that on behalf of you being broken; this do you for the my remembrance."

Esperanto Bible

1Co 11:24 esp "(24) CXio tio estas mia korpo, kiu estas por vi; cxi tion faru por memorigo pri mi."

Einheitsübersetzung (1980)

1Co 11:24 ein "(24) Das ist mein Leib für euch. Tut dies zu meinem Gedächtnis!"

Revidierte Elberfelder (1993)

1Co 11:24 elb "(24) Dies ist mein Leib, der für euch ist; dies tut zu meinem Gedächtnis!"

Unrevidierte Elberfelder (1905)

1Co 11:24 elo "(24) Dies ist mein Leib, der für euch ist; dies tut zu meinem Gedächtnis."

Herder

1Co 11:24 hrd "(24) Das ist mein Leib für euch. Tut dies zu meinem Gedächtnis!"

Luther (1545)

1Co 11:24 l45 "(24) das ist mein Leib der für euch gebrochen wird. Solches tut zu meinem Gedächtnis!"

Schlachter (1951)

1Co 11:24 sch "(24) das ist mein Leib, der für euch gebrochen wird, solches tut zu meinem Gedächtnis!"

Zürcher Bibel (2007/2008)

1Co 11:24 zur "(24) Dies ist mein Leib für euch. Das tut zu meinem Gedächtnis."


Najwcześniejszym świadectwem wiary chrześcijańskiej w rzeczywistą obecność Jezusa w Eucharystii, podaje nam właśnie św. Paweł, który taką naukę, jak sam pisze, otrzymał od Pana i nam przekazał:

1 Kor 11,27-29
Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Przypis:

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Jeśli taką naukę otrzymał św. Paweł, to jest ona prawdziwa. Sprawdźmy, co mamy zapisane w Ewangelii św. Jana w 6 rozdziale. Otóż Żydzi doskonale zrozumieli wcześniejsze słowa Pana, skoro pytają:

J 6,52
Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Zauważmy, że Jezus nie odpowiada wprost, w jaki sposób to zrobi, lecz odpowiada:

J 6,53-59
Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Pan Jezus mówi o spożywaniu Ciała i Krwi, a w wersecie 57 padają słowa: "kto Mnie spożywa". Już wyraźniej nie mógł tego powiedzieć.

Komentarz Praktyczny do Nowego Testamentu zob. wyd.1999
Komentarz Praktyczny do Nowego Testamentu str.467
Komentarz Praktyczny do Nowego Testamentu str.468

Warto jeszcze tutaj wspomnieć o świadectwie wiary pierwszych chrześcijan w rzeczywistą obecność Jezusa w Eucharystii. Justyn Męczennik (ur.100) pisze wprost:

Apologia Dialog z Żydem Tryfonem
Apologia Dialog z Żydem Tryfonem zob.

APOLOGIA I, 661-3:

Apologia Dialog z Żydem Tryfonem str.76

Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013
Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

Czy Świadkowie Jehowy sugerują, iż "czyńcie to" oznacza spotkanie się na uroczystości tylko raz w roku?

Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

Jest rzeczą oczywistą, że Kościół katolicki na całym świecie obchodzi Wielkanoc raz w roku, czyli: pamiątkę Ostatniej Wieczerzy (ustanowienie Sakramentu Kapłaństwa i Eucharystii), pamiątkę męki i śmierci oraz pamiątkę Zmartwychwstania Pańskiego.

Natomiast nie jest prawdą, że Pan Jezus polecił Ostatnią Wieczerzę obchodzić tylko raz w roku. Naśladowcy Jezusa spotykali się częściej na Eucharystii, nazywając ją "łamaniem chleba":


Dz 2,42

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Dz 2,46

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Dz 20,7

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

W Dziejach Apostolskich, w 20 rozdziale czytamy, iż spotkanie na "łamaniu chleba" (w.7) odbyło się po tzw. Święcie Przaśników, jak czytamy w tutaj:

Dz 20,6

Biblia Tysiąclecia Pallottinum
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu ed. św. Pawła zob. Edycja św. Pawła zob.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu ed. św. Pawła(...) Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu ed. św. Pawła str.2746 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu ed. św. Pawła str.2747

Świadkowie Jehowy prawdopodobnie, aby ukryć przed czytelnikiem, iż chrześcijanie gromadzili się w pierwszy dzień tygodnia, w niedzielę na "łamaniu chleba", usunęli ze swojej Biblii te słowa i zastąpili je "spożywaniem posiłku":

Chrześcijańskie Pisma Greckie w Przekładzie Nowego Świata wyd.1994 (wyd.pol. 1994)

Dz 20,7

Chrześcijańskie Pisma Greckie w Przekładzie Nowego Świata wyd.1994 str.181

O tym, że w tekście oryginalnym występuje wyrażenie "łamanie chleba" (gr. klasai artou), pokazuje nam interlinia wydana przez Świadków Jehowy (zob. lewa szpalta):

The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures
wyd.1985

Dz 20,7

The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures (Pisma Greckie w międzywierszowym przekładzie Królestwa) str.623

Termin "łamanie chleba" pochodzi z Ostatniej Wieczerzy, kiedy to Pan Jezus wziął chleb i połamał:

Mt 26,26

Biblia Tysiąclecia Pallottinum
Sakramenty Kościoła zob. wyd.1998
Sakramenty Kościoła str.180
Zobacz więcej:

Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013
Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

Właśnie to chrześcijanie czynili na Jego pamiątkę, czyli to, co Pan Jezus polecił czynić podczas Ostatniej Wieczerzy:


Mt 26,26

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Łk 22,19

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Świadkowie Jehowy podzielili się na dwie grupy, gdzie jedna grupa, tzw. pomazańcy spożywa, a inna grupa, tzw. drugie owce, podaje sobie talerzyk z rąk do rąk:

Strażnica 15 marca 2004 15 marca 2004
Strażnica 15 marca 2004 str.7

Można by tak podsumować: "Bierzcie i podawajcie sobie... to czyńcie na moją pamiątkę". Tak należy rozumieć nauczanie Świadków Jehowy?


Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013

Świadkowie Jehowy pytają:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.22

Czy Biblia mówi coś o "emblematach"?

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Nie jest prawdą, że Apostołowie "spożyli wino". Pan Jezus podczas Ostatniej Wieczerzy podał im kielich z winem i powiedział:


Mt 26,27-28

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Jak czytamy, Pan Jezus nie powiedział, że "to jest wino". Wcześniej w Kafarnaum uczył:


J 6,54-55

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Widzimy, że jest mowa o "piciu Krwi". Dalej Świadkowie Jehowy piszą:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Słuszna uwaga. Dalej czytamy o św. Pawle, iż:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

A co takiego napisał:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Nie jest prawdą, iż św. Paweł tak napisał. O symbolice chleba i wina nie ma ani słowa. Przypomnijmy to, co już wyżej było wykazane:


1 Kor 11,24

Grecko-polski interlinearny przekład Nowego Testamentu Vocatio (tab.kod.gram.) str.808

Natomiast Świadkowie Jehowy zestawiając słowa: "wziął chleb (...) połamał go (...) Czyńcie to na moją pamiątkę", chcą czytelnikowi zasugerować, że uroczystość ta ma charakter podawania sobie talerzyka z chlebem i winem, a jeśli już są obecni tzw. pomazańcy, to oni tylko spożyją.

Czy cała uroczystość ma związek z jakąś symboliką?

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

W tym miejscu ku przestrodze, należy zwrócić baczną uwagę na słowa św. Pawła:

1 Kor 11,28-29

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

OBECNOŚĆ JEZUSA W EUCHARYSTII:

Sakramenty Kościoła zob. wyd.1998
Sakramenty Kościoła str.187
Sakramenty Kościoła str.188

Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013
Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Tak właśnie Jezus powiedział: "To jest moje Ciało". Tak mamy zanotowane w Ewangeliach. Jest jeszcze inna ciekawostka. W języku aramejskim nie istnieje termin jest (zob. komentarz KUL do Mk, s. 320). Więc jak wyglądałaby wypowiedź Jezusa? Pewnie tak:

"Bierzcie i jedzcie, to Ciało moje". Zobacz komentarz Biblii Poznańskiej:

Biblia Poznańska Biblia Poznańska
wyd.III
Biblia Poznańska
wyd.1994

Mk 14,22-26

Biblia Poznańska wyd.1994
Biblia Poznańska wyd.1994 str.131
Biblia Poznańska wyd.1994 str.132

Dalej Świadkowie Jehowy w Strażnicy z 15 grudnia 2013 tak komentują:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Oczywiście, że Apostołowie widzieli Jezusa i przaśny chleb. Ale to na słowa konsekracji, chleb stał się Ciałem, a wino Krwią. Chrystus nie musiał zniknąć im sprzed oczu i "przenieść" się do chleba i wina. Nastąpiło:

"P r z e i s t o c z e n i e spacja jest to jedyna w swoim rodzaju i cudowna przemiana całej substancji chleba w Ciało, a całej substancji wina w Krew Jezusa Chrystusa, podczas gdy postaci chleba i wina pozostają bez zmiany. W taki sposób Sobór Trydencki w 1551 roku wyraził chrześcijańską wiarę w przemianę zachodzącą w Eucharystii.

Sformułowanie to nie jest wyjaśnieniem tej przemiany, ale jakby sprecyzowaniem przedmiotu wiary. Jest odpowiedzią na pytanie, w co wierzymy wyznając, że Eucharystia jest Ciałem i Krwią Pańską.

Otóż wierzymy, że chleb i wino p r z e m i en i a j ą spacja s i ę spacja w Ciało i Krew Jezusa.

Co znaczy prze-istoczenie? Znaczy przemianę i s t o t y (inaczej: substancji) chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. Każda rzecz posiada swoją istotę i swoją "postać" (zespół "przypadłości"). Istota jest tym, czym dana rzecz jest. Postać lub przypadłość to jej kształt, cechy, zachowania, czas i miejsce, w jakich rzecz się znajduje itp. W naturalny sposób dokonują się ustawiczne zmiany postaci (przypadłości) każdej rzeczy, ale ich istota nie zmienia się. Każdy człowiek np. zmienia swój wygląd, wykonuje różne czynności, przeżywa różne sytuacje, ale jest ciągle w istocie tym samym człowiekiem. Jeśli istota rzeczy ulega zmianie - to tylko razem ze swoją postacią: dzieje się to wówczas, gdy dana rzecz ulega zniszczeniu. Tymczasem w Eucharystii zachodzi przemiana istoty (substancji) chleba i wina, ale postaci chleba i wina pozostają bez zmian. Jest to możliwe tylko mocą Bożą.

Chociaż wyrażenia "przeistoczenie" nie znajdziemy w Piśmie świętym, to trudno inaczej określić to, co zachodzi w Eucharystii. Jezus Chrystus w czasie ostatniej wieczerzy, dając apostołom chleb, mówił: "To jest Ciało moje". A podając im wino, mówił: "To jest kielich Krwi mojej". Nie można inaczej rozumieć słów Jezusa, jak tylko, że to, co ma nadal postać chleba nie jest już w istocie chlebem, lecz Ciałem Pańskim, a to, co nadal ma postać wina, w istocie nie jest już winem, a Krwią Pańską. A zatem wierząc w Jezusowe słowa, wierzymy, że istota chleba i wina ulega przemianie w Ciało i Krew Jezusa, choć postaci chleba i wina pozostają bez zmiany. Następuje zatem - jak to określił Sobór Trydencki - przeistoczenie". (s.265-266)

Czy wiem w co wierzę wyd.1992

W publikacji Świadków Jehowy czytamy:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Jezus w J 2,19-21 mówił "o świątyni swego ciała". Natomiast werset J 4,13-14 mówi symbolicznie o wodzie, a w dwóch następnych wersetach: J 10,7 i J 15,1 padają zupełnie inne słowa (gr. eimi), jak w Mt 26,26 (gr. estin).

Nie jest więc prawdą, iż:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

bowiem słowa św. Pawła mówią coś innego, niż chcą Świadkowie Jehowy:


1 Kor 11,23-24

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Krótki komentarz do 1 Kor 11,23-27:

Wykład Pisma Świętego Nowego Testamentu zob. Poznań 1990
Wykład Pisma Świętego Nowego Testamentu str.308

Dlatego też św. Paweł mówi o rzeczywistej obecności Chrystusa:

1 Kor 11,27

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Przypis:

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Strażnica 15 grudnia 2013 15 grudnia 2013
Strażnica 15 grudnia 2013 str.24

Dla Świadków Jehowy autorytetem jest tutaj akurat biblista protestancki. Skąd on wie, co mógł, a co nie mógł myśleć Pan Jezus? Jedno jest jednak pewne, iż żaden Ewangelista nie zaprotestował na słowa Jezusa i jak czytamy w Biblii, Apostołowie dopuścili jednak do siebie autentyczne słowa Chrystusa o Jego rzeczywistej obecności pod postaciami chleba i wina.

Wydaje się, że Świadkowie Jehowy chcąc ośmieszyć realną obecność Jezusa w Eucharystii, piszą przy okazji, iż skoro podczas łamania chleba żadna z kości Jezusa nie została połamana, to chleb "oznacza "ciało Chrystusowe"", czyli inaczej mówiąc - pomazańców:

Strażnica 15 grudnia 2013 Strażnica 15 grudnia 2013 str.24 str.25

Poprzez pewnego rodzaju manipulacje wersetami, Świadkowie Jehowy chcą podzielić chrześcijan na dwie grupy, powołując się przy okazji na:

Ef 4,12

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Jeśli zerkniemy o jeden werset wyżej, to przeczytamy kontekst i okaże się, że:

Ef 4,11

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

I wszyscy ci powołani do budowania Ciała Chrystusowego, tj. Kościoła. Nie są podzieleni na dwie grupy (pomazańcy i drugie owce), lecz zostali wezwani do:

Ef 4,4

Biblia Tysiąclecia Pallottinum

Nadzieja to niebo!

Zobacz więcej:

Świadkowie Jehowy twierdzą:

Strażnica 15 grudnia 2013 str.25

Kto i gdzie tak zrozumiał? Jaka znowu logika? Dlaczego Świadkowie Jehowy odwołują się do logiki, skoro potrzebna jest do tego wiara? Biblia nie mówi, że "chleb wyobraża fizyczne ciało Jezusa". Biblia natomiast mówi, że jak Jezus wziął chleb i połamał, podał Apostołom mówiąc: "to jest Ciało moje".

A dzisiaj Świadkowie Jehowy uczą, iż rzekomo "chleb wyobraża fizyczne ciało Jezusa":

Strażnica 15 grudnia 2013 str.25

A może to "wyobraża":

Strażnica 15 marca 2004
15 marca 2004
Strażnica 15 marca 2004 str.6
nastepna część

Powrót do strony głównej
Opracował: Piotr Andryszczak
© 2007-2017